تنگه ابوقریب؛ تجربه ناتمام توکلی در ژانر جنگ

رویداد۲۴- مازیار وکیلی: توکلی کارگردان جبهه و جنگ نیست. او را با آثار اقتباسی و روشنفکرانه‌اش به یاد می‌آوریم. آثاری که کیفیت یک‌دستی هم ندارند و از فیلم خیلی بد تا فیلم خیلی خوب میان آن‌ها پیدا می‌شود. 

ساخت تنگه ابوقریب از هر نظر یک ریسک به حساب می‌آمد. این اولین فیلم بیگ پروداکشن (در مقیاس سینمای ایران) توکلی به حساب می‌آید آن هم در ژانری که ساختش علاوه بر توانایی فنی و تکنیکی شناخت دقیقی از جزئیات جبهه و جنگ می‌خواهد. برای ساخت یک فیلم جنگی تسلط بر ابزار سینما و توانایی تکنیکی شرطی لازم است اما کافی نیست. ژانر جنگ  تنها ژانر سینمایی است که در سینمای ایران بومی شده است. پس کارگردانی که برای ساخت یک اثر جنگی دورخیز می‌کند علاوه بر تسلط تکنیکی باید بتواند حال و هوا و روابط آن زمان را هم به خوبی در فیلم خود نشان دهد. 

فیلم توکلی در بخش دوم لنگ می‌زند. تنگه ابوقریب به لحاظ تکنیکی فیلم خوبی است. بسیار بهتر از به وقت شام حاتمی‌کیا است. مشخص است که کارگردان به لحاظ تکنیکی برای فیلم استراتژی و تاکتیک مشخصی داشته است. نشسته چند تایی فیلم جنگی دیده و از آن‌ها چیزهایی آموخته. درست است که جاهایی را از فیلم‌های مطرح سینمای جنگ جهان کِش رفته اما به هر حال مشخص است برای ساخت فیلم استراتژی داشته است. مشکل فیلم مربوط به بخش دوم کار است. 

فیلم شخصیت‌هایی ندارد که تماشاگر را درگیر کند.  کارگردان یک دور همی ساده در یک آبمیوه‌فروشی را برای نزدیک شدن به کاراکترها کافی دانسته و به این فکر نکرده که در شکل فعلی کاراکترهای فیلمش زیادی بی‌هویت و پادرهوا هستند. یک سکانس برای ساخت شخصیت‌‌هایی که برای تماشاگر ملموس باشند خیلی کم است. ما چیزی از این شخصیت‌ها نمی‌دانیم که با دیدنشان نگران یا مضطرب شویم. آن‌ها را نمی‌شناسیم تا پیروزی‌شان ما را خوشحال کند یا از مرگ و شکست آن‌ها غمگین شویم. نداشتن شخصیت‌های ملموس بزرگترین معضل توکلی در تنگه ابوقریب است. 

فیلم داستان خاصی ندارد پس تلاش دارد روایت‌گر یک وضعیت بغرنج باشد. منتها اهمیت آن وضعیت هم چندان برای تماشاگر جا نمی‌اُفتد. توکلی سعی کرده در تنگه ابوقریب توانایی فنی خودش را به رخ بکشد. کارش هم را بلد است. بلد است میزانسن‌های پیچیده طراحی کند و  تصاویری به ما نشان دهد که(در جاهایی) از تماشای آن تصاویر شوکه شویم. اما مشکل فیلم این است که به همین اندازه قانع است. این قناعت و رضایت به حداقل‌ها باعث شده شاهد فیلمی باشیم که روح و هویت ندارد. شخصیت‌هایش پادرهوا هستند و داستانش(اگر داستانی وجود باشد) نامفهوم و گُنگ است. 

توکلی برای ساخت چنین فیلمی مناسب نیست. همه چیز را محدود کرده به مسائل فنی و از فیلم‌نامه و شخصیت پردازی غافل شده. فیلم را می‌بینیم و توانایی توکلی را در کارگردانی تحسین می‌کنیم اما در دل فیلم را دوست نداریم. با فیلم فاصله‌ای داریم که هیچ‌وقت کم نمی‌شود. شخصیت‌ها را نمی‌فهمیم. از انگیزه‌شان مطلع نیستیم و نمی‌توانیم با آن‌ها همراه شویم. فیلم‌های جنگی ملاقلی‌پور و حاتمی‌کیا بیش از آن‌که متکی به صناعت تکنیکی‌شان باشند متکی  به شناخت درست‌شان از آدم‌های جبهه و جنگ هستند. آن آدم‌ها و حال و هوای آن‌ها را باید درک کرده باشی تا بتوانی فیلمی بسازی که بازتاب دهنده واقعیت‌های جنگ باشد. 

توکلی این فضا و حال و هوا را درک نکرده به همین خاطر نتوانسته فیلمی بسازد که قابل لمس باشد و تماشاگر را ذوق‌زده کند. شگفتی در کار نیست، همه چیز محدود می‌شود به آن صناعت و توانایی تکنیکی و نتیجه چنین نگاهی چیزی نیست جز فیلم متوسطی بنام تنگه ابوقریب. فیلمی که شاید در دیدار اول تماشاگر را شوکه کند اما در ذهن و ضمیرش باقی نمی‌ماند. تنگه ابوقریب فیلم کاملی نیست. ناقص است. علت ناقص بودنش هم این است که کارگردان چیزی از آن حال و هوا و اتمسفر نمی‌داند. دانستن آن اتمسفر و شناخت کامل از آن فضا برای ساخت یک فیلم جنگی کامل لازم است.لازم است که کارگردان دلیل آن فداکاری‌ها را درک کند تا بتواند شخصیتی بسازد که همه‌جانبه باشد و بتواند باعث تپش نبض تماشاگر شود. 

تنگه ابوقریب فیلمی خوبی می‌شد اگر می‌توانست در کنار این صناعت تکنیکی حال و هوای آن دوران را هم بازتاب دهد. اما با یک سکانس و چندتایی شوخی دم دستی نمی‌شود فیلمی ساخت که بازتاب جبهه و جنگ باشد. توکلی کارگردان این ژانر نیست. باید در گونه‌ای فیلم بسازد که بلد است. چیزی که مشخص است توکلی مرد ساخت فیلم جنگی نیست. تقلیل سینمای جنگ به مسائل تکنیکی باعث می‌شود نتوانیم فیلمی بسازیم که تماشاگر را درگیر کند و نتیجه در بهترین حالت فیلمی خواهد مثل تنگه ابوقریب. تنگه ابوقریب فیلم متوسط و محافظه‌کاری است که سعی می‌کند خودش را پشت توانایی تکنیکی کارگردانش پنهان کند.