حضرت زینب(س) چگونه از دنیا رفت؟

رویداد۲۴ | چگونگی درگذشت حضرت زینب کبری (س) از جمله موضوعاتی است که در تاریخ اسلام همواره محل بحث و اختلاف بوده است. بنا بر روایت مشهور، آن بانوی بزرگوار در نیمه ماه رجب سال ۶۲ هجری قمری از دنیا رفتند، اما اینکه این پایان زندگی، وفات طبیعی بوده یا شهادت، همانند محل دفن و حتی جزئیات سال‌های پایانی عمر ایشان، با روایت‌های گوناگونی همراه است. آنچه مسلم است، زندگی حضرت زینب (س) پس از واقعه عاشورا، سرشار از رنج، افشاگری و مبارزه با دستگاه بنی‌امیه بود و همین مسئله، مرگ ایشان را نیز در هاله‌ای از ابهام تاریخی قرار داده است.

بازگشت به مدینه و روایت وفات

بر اساس برخی منابع تاریخی، حضرت زینب (س) پس از پایان اسارت و بازگشت از شام، به مدینه آمدند و تا پایان عمر در همان شهر اقامت داشتند. این روایت‌ها تأکید می‌کنند که ایشان حدود یک سال و نیم پس از واقعه عاشورا، در حالی که پیوسته در عزای امام حسین (ع) و شهدای کربلا سوگوار بودند، در مدینه از دنیا رفتند و در قبرستان بقیع به خاک سپرده شدند. با این حال، امروزه اثری مشخص از مزار آن بانوی گرانقدر در بقیع وجود ندارد و همین مسئله، تردید‌هایی را درباره قطعیت این روایت به وجود آورده است.

افشاگری‌ها و تبعید اجباری از مدینه

گزارش‌های دیگری حکایت از آن دارد که حضرت زینب (س) پس از بازگشت به مدینه، به سکوت تن ندادند. ایشان در محافل و مجالس مختلف، جنایات بنی‌امیه و مظالم یزیدیان را آشکارا بازگو می‌کردند و همین روشنگری‌ها، حاکم مدینه را به واکنش واداشت. گفته می‌شود فرماندار، گزارش این وضعیت را به یزید نوشت و یزید دستور داد حضرت زینب (س) را میان ماندن در مدینه و ترک آن مخیر کنند، با این شرط که مکه و مدینه از گزینه‌ها حذف شود. بر اساس این روایت، ایشان شام را برای اقامت برگزیدند و پس از مدتی در همان‌جا از دنیا رفتند.

قدمت مزار منسوب به حضرت زینب (س) در شام

آنچه این روایت را تقویت می‌کند، قدمت تاریخی مزاری است که در منطقه‌ای نزدیک دمشق به حضرت زینب (س) منسوب است. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این مزار دست‌کم از قرن دوم هجری وجود داشته، چرا که سیده نفیسه، بانوی بزرگوار و همسر اسحاق مؤتمن فرزند امام جعفر صادق (ع)، به زیارت این مرقد آمده است. وجود چنین شواهدی باعث شده بسیاری از پژوهشگران، محل دفن حضرت زینب (س) را در شام بدانند، هرچند همچنان اجماع قطعی در این زمینه وجود ندارد.

بیشتر بخوانید: حضرت زینب(س) کیست؟

روایت اقامت در مصر و تردید‌های تاریخی

در برخی منابع دیگر آمده است که حضرت زینب (س) به دلیل فشار‌های سیاسی و امنیتی ناشی از افشاگری علیه بنی‌امیه، مدینه را ترک کرده و مصر را برای اقامت برگزیدند. بر اساس این دیدگاه، ایشان پس از مدتی در مصر از دنیا رفتند و مزارشان در قاهره قرار دارد؛ مزاری که امروزه زیارتگاهی باشکوه است. با این حال، گروهی از مورخان معتقدند این قبر در واقع متعلق به زینب بنت یحیی بن حسن الانور است و به دلیل تشابه اسمی، بعد‌ها به حضرت زینب کبری (س) نسبت داده شده است.

احتمال شهادت پنهانی

در کنار روایت‌های مربوط به وفات طبیعی، قول دیگری نیز مطرح است که بر اساس آن، حضرت زینب (س) به شهادت رسیده‌اند. در کتاب «زینب الکبری من المهد الی اللحد» به این احتمال اشاره شده که ایشان به دست مزدوران حکومت اموی به شهادت رسیده باشند. با توجه به نقش فعال حضرت زینب (س) در افشای جنایات کربلا و خطبه‌های کوبنده ایشان در کوفه و شام، چنین فرضیه‌ای دور از ذهن به نظر نمی‌رسد. امویان که تحمل روشنگری‌های ایشان را نداشتند، ممکن است به شکلی پنهانی و بدون برجای گذاشتن سندی آشکار، دست به حذف این بانوی بزرگوار زده باشند.

نگاهی کوتاه به زندگینامه حضرت زینب (س)

حضرت زینب کبری (س) بنا بر قول مشهور، در پنجم جمادی‌الاولی سال پنجم یا ششم هجری در مدینه متولد شدند. ایشان دختر امیرالمؤمنین علی (ع) و حضرت فاطمه زهرا (س) و خواهر امام حسن (ع) و امام حسین (ع) بودند. القابی، چون صدیقه صغری، عالمه غیر معلمه و ناموس کبری، نشان‌دهنده جایگاه علمی و معنوی والای ایشان است. ازدواج حضرت زینب (س) با عبدالله بن جعفر نیز ثمره‌ای چهارفرزندی داشت.

پیوند عمیق با امام حسین (ع) و نقش در کربلا

علاقه ویژه حضرت زینب (س) به امام حسین (ع) از کودکی آشکار بود و این پیوند تا واپسین لحظات زندگی امام ادامه یافت. ایشان نه‌تنها در کربلا، بلکه پس از آن نیز نقش پیام‌آور عاشورا را ایفا کردند. شجاعت کم‌نظیر حضرت زینب (س) در مجالس ابن‌زیاد و یزید، و سخنان نافذی، چون «ما رأیتُ الا جمیلا»، نشان‌دهنده اوج ایمان، آگاهی و جسارت ایشان است.

دیدگاه‌ها درباره رحلت یا شهادت

با مرور روایت‌های تاریخی، می‌توان گفت که درباره چگونگی درگذشت حضرت زینب (س) سه دیدگاه اصلی وجود دارد: وفات طبیعی در مدینه، وفات در شام یا مصر پس از تبعید، و شهادت پنهانی به دست عوامل بنی‌امیه. نبود اسناد قطعی و اختلاف منابع، مانع از داوری نهایی در این باره شده است. آنچه فراتر از این اختلاف‌ها اهمیت دارد، جایگاه بی‌بدیل حضرت زینب (س) در تاریخ اسلام است؛ بانویی که با صبر، شجاعت و آگاهی، پیام عاشورا را زنده نگه داشت و حتی پایان زندگی‌اش نیز به نمادی از مظلومیت و مقاومت بدل شد.