گزارش یک مناظره داغ در پرینستون میان یک استاد دانشگاه، یک دیپلمات پیشین و یک زندانی سابق | جدال روایتها درباره جنگ ایران
رویداد۲۴ | در یکی از بحثبرانگیزترین پنلهای اخیر دانشگاهی، نشستی در دانشگاه پرینستون با عنوان «بحران خاورمیانه؛ جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و پاسخ جمهوری اسلامی» برگزار شد؛ نشستی که سه چهره با تجربههای متفاوت—از دیپلماسی تا دانشگاه و حتی زندان—روایتهایی کاملاً متضاد از ریشهها، اهداف و پیامدهای این جنگ ارائه کردند.
در این پنل، سید حسین موسویان (دیپلمات پیشین و پژوهشگر پرینستون که سابقه بازداشت و زندان در ایران را دارد)، کیان تاجبخش (استاد دانشگاه نیویورک که او هم سابقه زندان در ایران را در کارنامه خود دارد) و برنارد هیکل (استاد پرینستون و تحلیلگر مسائل خاورمیانه و حامی سرسخت عربستان) به مناظرهای صریح و گاه تند پرداختند.
روایت موسویان: «سه خیانت، یک تهدید موجودیتی»
موسویان با ترسیم روایتی مبتنی بر «بیاعتمادی ساختاری» ایران به آمریکا، تأکید کرد که از نگاه تهران، مسیر دیپلماسی سه بار بهطور جدی از سوی واشینگتن نقض شده است: خروج یکجانبه آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸، حمله نظامی در آستانه توافق جدید در ۲۰۲۵، و تکرار همین روند در اوایل ۲۰۲۶.
او استدلال کرد که پس از این سلسله وقایع، موضوع برای ایران دیگر صرفاً «هستهای» نیست، بلکه به یک تهدید وجودی تبدیل شده است. به گفته او، مقامات آمریکایی صراحتاً از «تغییر رژیم» و کنترل منابع انرژی سخن گفتهاند و این، چارچوب درک ایران از جنگ را شکل میدهد.
موسویان گفته ظهارات نتانیاهو در تایید صریح اینکه هدف اسرائیل "ایجاد اسرائیل بزرگ" است و اظهارات سفیر آمریکا در اسرائیل مبنی بر اینکه اسرائیل حق اشغال کشورهای خاورمیانه را دارد، نشان میدهد که هدف نهایی آمریکا "تغییر رژیم و کنترل نفت ایران" و هدف اسرائیل «نابودی ایران» بوده است.
او به اظهارات ترامپ اشاره کرده که رسما اعلام کرد که پنج کشور عربستان، امارات، بحرین، کویت و قطر در جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران مشارکت داشته اند.
به گفته این دیپلمات پیشین ایرانی، از همین منظر است که علیرغم هزاران کشته و زخمی و تخریب دهها هزار مورد از مراکز غیرنظامی، ملت ایران متحد ایستاده و به دفاع ادامه میدهد.
موسویان همچنین بر چند نکته کلیدی تأکید داشت: نخست اینکه ایران بهدنبال سلاح هستهای نبوده و شواهد بینالمللی نیز این را تأیید میکند؛ کشور، همزمان دو مسیر «مذاکره غیرمستقیم» و «پاسخ نظامی» را دنبال میکند و با وجود خسارات گسترده، انسجام داخلی حفظ شده است.
او می گوید تاسیسات هستهای ایران در نتیجهٔ حملات آسیب جدی دیده، اما دانش و بازسازی طولانیمدت نیاز دارد. در غیاب توافق هسته ای با آمریکا، اگر ایران تصمیم بگیرد در آینده بمب هستهای بسازد، دانش فنی این کار را دارد.
روایت تاجبخش: «مسئولیت با تهران است، نه واشینگتن»
در نقطه مقابل، تاجبخش با رد روایت «قربانی بودن ایران»، مدعی است که مسئولیت اصلی بحران متوجه ایران است. او مدعی است کرد که ریشه جنگ را باید در سیاستهای چند دههای ایران جستوجو کرد، نه صرفاً در اقدامات اخیر آمریکا یا اسرائیل. موضعی که به وضوح اعتراض میزبان برنامه یعنی راضیه اقبال به دنبال دارد. او به این ادعا که ایران آغاز کننده یک تهاجم غیرقانونی بوده اعتراض می کند.
کیانبخش تاکید کرده که هرگز حامی حمله نظامی خارجی به ایران نبوده و تنها به ریشه های حمله می پردازد. او مدعی است که جنگ نتیجه یک روند طولانی از تنشسازی است و ورود به تقابل با یک ابرقدرت، پیامدهایی اجتنابناپذیر دارد. با این حال تاجبخش هم اذعان کرده که بسیاری از کشورهای منطقه نیز جمهوری اسلامی را تهدیدی امنیتی میدانند هرچند او مدعی است که این نتیجه سیاست های ایران است.
روایت هیکل: «پیامدهای ماندگار مسدود شدن تنگه هرمز و احتمال درگیری جدید با کشورهای عربی»
هیکل بر ابعاد ژئوپلیتیک و اقتصادی جنگ تمرکز داشت: بازار نفت جهانی و قابل جایگزینی نیست و بسته شدن تنگهٔ هرمز باعث افزایش قیمت جهانی نفت و گاز میشود. سیاست آمریکا برای اجازهٔ صادرات محدود ایران و روسیه، برای جلوگیری از افزایش شدید قیمت نفت و آرام نگه داشتن بازارها است.
هیکل در بخشی از اظهاراتش همکاری عربستان با اسرائیل برای حمله به ایران را ادعای غلط خوانده و مدعی شده سعودیها نگران حفاظت از تاسیسات حیاتی خود هستند و به دلیل محدودیتهای نظامی و اقتصادی، میخواهند ثبات و مذاکره را حفظ کنند. سعودیها از تلاشهای میانجیگری پاکستان و چین حمایت میکنند.
او به توافق مارس ۲۰۲۳ میان ایران و عربستان که با چین پیش رفت اشاره کرده و گفته این توافق با امید به یک وضعیت مدارا و میانه در نظام ایران منعقد شد، اما تغییرات اخیر در نظام ایران حاکی از سخت شدن حکومت ایران است و این امید بر باد رفته است
هیکل پیش بینی کرده اگر ایران کنترل تنگهٔ هرمز را حفظ کند، عربستان و دیگر کشورهای عربی سیاستهای تهاجمی علیه ایران را دنبال خواهند کرد، اما محدودیتهای عملی دارند.
