تعویق جنگ یا تولد یک بحران تازه؛ ترامپ چه بازی‌ای را شروع کرد؟

رویداد۲۴| دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا به رغم همه خط و نشان‌هایی که کشیده بود و با وجود تهدیدات مکرر خود مبنی بر هدف گرفتن نیروگاه‌ها و پل‌های ایران در صورت خودداری ایران از مذاکره و توافق، شب گذشته از مواضعش عقب نشست! ترامپ بعد از آنها دید مقامات ایرانی در پی فراهم نشدن شروط مورد نظر خود، حاضر به ادامه رایزنی نیستند؛ آتش‌بس دو هفته‌ای را برای مدت نامعلومی تمدید کرد. در ایران، اما هنوز واکنش رسمی به این تصمیم نشان داده نشده و صرفا شاهد تاکید بخش‌های نظامی بر آمادگی ایران بوده‌ایم. قرارگاه خانم‌الانبیا نیز در همین راستا اعلام کرده که دستمان روی ماشه است.

این عقب‌نشینی ترامپ، اما دقیقا زمانی صورت گرفت که معادله به‌سمت تشدید تنش میل کرده بود. تا همین دیشب، مهلت آتش‌بس رو به پایان بود، سیگنال‌ها از شکست مذاکرات حکایت داشت و مهم‌تر از همه، تهران عملاً اعلام کرده بود که در شرایط فعلی حاضر به نشستن پای میز مذاکره نیست. با این حال، کاخ سفید به‌جای حرکت به‌سمت تقابل، گزینه‌ای متفاوت را انتخاب و آتش بس را تمدید کرد.

این تصمیم از یک‌سو، نشان می‌دهد واشنگتن تمایلی به ورود فوری به درگیری مجدد ندارد؛ از سوی دیگر، بیانگر آن است که ابزار‌های فشار موجود از جمله تهدید نظامی و محدودیت‌های دریایی نتوانسته تهران را به تغییر رفتار وادار کند. به بیان ساده، آمریکا در موقعیتی قرار گرفته که نه می‌تواند به‌راحتی عقب‌نشینی کند و نه آماده پرداخت هزینه یک درگیری مستقیم دوباره است.

موضوع قابل توجه‌تر در این میان، اما رویکرد مقامات در داخل ایران است. امتناع از حضور در مذاکرات، آن هم در لحظه‌ای که آتش‌بس رو به پایان بود، نشان می‌دهد تهران رسما قواعد بازی را تغییر داده و حاضر به کوتاه آمدن نیست. این طور که به نظر می‌رسد عواملی مثل تاثیر بحران‌های جاری بر بازار انرژی و اقتصاد جهانی سبب شده که زمان به نفع ایران در حرکت باشد و مسئولان نیز از این موقعیت به درستی استفاده می‌کنند. در چنین شرایطی، «نه گفتن» به مذاکره، خودش به یک ابزار چانه‌زنی تبدیل می‌شود و تصمیم گیرندگان در ایران نیز از آن استفاده می‌کنند.

چرا تمدید این آتش‌بس مهم است؟

تصمیم دیشب ترامپ و تداوم آتش‌بس به دلایل مختلفی حائز اهمیت است. نخست اینکه، پایان آتش‌بس می‌توانست به‌سرعت به یک زنجیره از واکنش‌ها اعم از درگیری‌های محدود تا اختلال جدی در مسیر‌های انرژی منجر شود، اما تمدید آن، عملاً یک سوپاپ اطمینان ایجاد کرده که فعلاً مانع انفجار بحران شده است.

مسئله دوم، خرید زمان برای بازطراحی دیپلماسی است. وقتی مذاکرات به بن‌بست می‌رسد، یکی از تاکتیک‌های رایج، ایجاد وقفه برای بازتعریف شروط است. تصمیم ترامپ را می‌توان در همین چارچوب ارزیابی کرد. او با تمدید آتش بس فرصتی برای اینکه کانال‌های پشت‌پرده فعال شوند، میانجی‌ها وارد شوند و شاید فرمول جدیدی برای گفت‌و‌گو شکل بگیرد؛ ایجاد کرده است.

ضمن اینکه هرگونه درگیری در این سطح، بلافاصله بازار‌های جهانی به‌ویژه انرژی را تحت تأثیر قرار می‌دهد لذا تمدید آتش‌بس - حتی اگر شکننده باشد - یک سیگنال حداقلی از کنترل اوضاع به بازار‌ها و متحدان آمریکا مخابره می‌کند.

با این حال، این تصمیم بدون هزینه نیست و مهم‌ترین ریسک آن، عادی‌سازی وضعیت بی‌ثبات است. تمدید آتش‌بس بدون پیشرفت واقعی عملا آتش را زیر خاکستر نگه داشت. ضعیت نه جنگ، نه صلح کنونی می‌تواند طولانی شود و در عین حال، هر لحظه مستعد فروپاشی باشد.

بدیهی است که این عقب نشینی ترامپ نشانه‌ای از تردید یا حتی ضعف آمریکا بوده و در تصمیمات بعدی مسئولان ایرانی در سطوح عال اثرگذار خواهد بود. بر همین اساس می‌توان انتظار داشت که از این پس شاهد مواضع سرسختانه تری از سوی تهران باشیم.

تمدید آتش بس به خصوص بعد از آن همه رجزخوانی و تهدید، در درون آمریکا نیز بدون واکنش نمانده و حتما سبب افزایش انتقادات به دولت ترامپ می‌شود.

در نهایت، آنچه امروز رخ داده، تعویق یک تصمیم بزرگ است کوه دیر یا زود باید گرفته شود. این قطار نمی‌تواند مدت زیادی در ایستگاه نه جنگ و نه توافق متوقف بماند و باید به سوی یک توافق واقعی یا یک جنگ پرهزینه و بزرگ حرکت کند. باید منتظر ماند و دید که تصمیم طرفین چیست و کدام راه را انتخاب می‌کنند.