جزئیات تازه از توافقی که تندروها نگران آن هستند؛ مذاکرات در پیچ آخر؟ | ماجرای شروط دهگانه چیست؟
رویداد۲۴| همزمان که فضای سیاسی کشور همچنان تحت تأثیر جدال موافقان و مخالفان مذاکره با آمریکا قرار دارد، جزئیات تازهای از متن تفاهم در حال مذاکره میان تهران و واشنگتن منتشر شده که میتواند تصویر روشنتری از مسیر دیپلماسی پیشرو ارائه دهد.
طی هفتههای گذشته، طیفهای تندرو و مخالف توافق بارها نسبت به هرگونه مصالحه با آمریکا هشدار داده و حتی پیش از مشخص شدن متن نهایی، تلاش کردهاند فضای سیاسی را علیه روند مذاکرات بسیج کنند. با این حال، اظهارات جدید مهدی محمدی، مشاور راهبردی رئیس تیم مذاکرهکننده، نشان میدهد مذاکرات از مرحله کلیات عبور کرده و اکنون درباره بندهای مشخص و اجرایی گفتوگو میشود.
اهمیت این اظهارات از آن جهت است که یکی از نزدیکان تیم مذاکرهکننده به صورت علنی درباره محتوای سند مورد بحث سخن گفته است. پیش از این نیز گزارشهایی از سوی برخی رسانههای داخلی از جمله خبرگزاری مهر و همچنین رسانه آمریکایی اکسیوس منتشر شده بود که از شکلگیری یک چارچوب توافق مرحلهای میان ایران و آمریکا خبر میدادند؛ چارچوبی که بر کاهش تنشهای امنیتی، رفع تدریجی تحریمها و حلوفصل اختلافات در چند گام متوالی استوار است.
اولویت نخست؛ امنیت و توقف درگیریها
بر اساس توضیحات مهدی محمدی، نخستین محور تفاهم مورد مذاکره، توقف کامل عملیات نظامی علیه ایران و لبنان و ارائه تضمینهای امنیتی از سوی طرف آمریکایی است. این بند نشان میدهد برخلاف توافق هستهای سال ۱۳۹۴ که عمدتاً بر موضوع هستهای و تحریمها متمرکز بود، مذاکرات فعلی بیش از هر چیز تحت تأثیر تحولات امنیتی و نظامی ماههای اخیر قرار دارد.
در واقع به نظر میرسد تهران تلاش کرده است ابتدا موضوع امنیت و کاهش خطر درگیری را در صدر دستور کار قرار دهد و سپس وارد سایر حوزهها شود. این رویکرد با گزارشهای پیشین رسانههای خارجی نیز همخوانی دارد؛ گزارشهایی که از تلاش برای دستیابی به یک توافق «کاهش تنش» پیش از ورود به مذاکرات جامعتر خبر میدادند.
آزادسازی داراییها و آغاز کاهش تحریمها
دومین بخش مهم توافق، آزادسازی بخشی از داراییهای بلوکهشده ایران است. طبق توضیحات محمدی، این اقدام باید همزمان با آغاز اجرای توافق صورت گیرد و در کنار آن روند تعلیق برخی محدودیتها و تحریمهای اقتصادی نیز آغاز شود.
این بخش یکی از مهمترین مطالبات تهران در تمام سالهای گذشته بوده است. ایران همواره تأکید کرده که هر توافقی باید دارای منافع اقتصادی ملموس و قابل راستیآزمایی باشد و صرف وعدههای سیاسی نمیتواند مبنای توافق قرار گیرد. به همین دلیل نیز به نظر میرسد آزادسازی منابع مالی و امکان افزایش فروش نفت در زمره نخستین گامهای اجرایی پیشبینی شده است.
بازگشت ایران به تجارت دریایی عادی
یکی دیگر از محورهای قابل توجه سند مورد مذاکره، رفع محدودیتهای دریایی و تجاری است. محمدی میگوید هدف این بخش، تسهیل تردد کشتیهای تجاری ایران و کاهش محدودیتهایی است که طی سالهای اخیر بر حملونقل دریایی کشور اعمال شده است.
اهمیت این بند از آن جهت است که بخش مهمی از فشارهای اقتصادی علیه ایران نه فقط از طریق تحریمهای بانکی بلکه از مسیر محدودیتهای حملونقل، بیمه کشتیها و تجارت دریایی اعمال شده است. از این رو، کاهش این محدودیتها میتواند آثار اقتصادی مستقیمی بر تجارت خارجی کشور داشته باشد.
پرونده هستهای؛ نه در آغاز، بلکه در مراحل بعد
شاید مهمترین نکته مطرحشده از سوی مشاور تیم مذاکرهکننده، جایگاه پرونده هستهای در این توافق باشد. برخلاف تصور رایج، آنچه اکنون روی میز قرار دارد در مرحله نخست بر موضوع هستهای متمرکز نیست.
محمدی تأکید کرده که طبق چارچوب مورد مذاکره، ابتدا طرف مقابل باید تعهدات اولیه خود را اجرا کند و این اقدامات مورد راستیآزمایی قرار گیرد. تنها پس از آن، گفتوگوها درباره مسائل هستهای وارد مراحل بعدی خواهد شد.
این موضوع با برخی گزارشهای منتشرشده در رسانههای آمریکایی نیز همخوانی دارد. در آن گزارشها گفته شده بود که طرفین به جای حرکت مستقیم به سمت یک توافق جامع هستهای، به دنبال توافقی مرحلهای هستند که ابتدا بحرانهای فوری را مدیریت کند و سپس به سراغ پروندههای پیچیدهتر برود.
لغو تحریمها؛ مطالبه نهایی تهران
در روایت ارائهشده از سوی محمدی، مرحله پایانی توافق به لغو تحریمهای اولیه و ثانویه آمریکا اختصاص دارد. علاوه بر آن، سازوکارهایی برای جبران خسارتهای ناشی از جنگ و فشارهای اقتصادی نیز در نظر گرفته شده است.
هرچند هنوز مشخص نیست چنین بندی تا چه اندازه قابلیت اجرایی پیدا خواهد کرد، اما گنجاندن آن در متن مورد مذاکره نشان میدهد تیم ایرانی تلاش کرده است مطالبات حداکثری خود را در چارچوب مذاکرات حفظ کند.
چرا مخالفان داخلی نگراناند؟
انتشار این جزئیات در شرایطی صورت میگیرد که طیفهای رادیکال در داخل کشور طی هفتههای اخیر حملات گستردهای را علیه روند مذاکرات آغاز کردهاند. بخشی از این مخالفتها از نگرانیهای ایدئولوژیک نسبت به هرگونه توافق با آمریکا ناشی میشود و بخشی دیگر نیز به نگرانی از تغییر موازنه سیاسی داخلی بازمیگردد.
با این حال، آنچه از اظهارات جدید مهدی محمدی برمیآید این است که مذاکرات فعلی دستکم در مرحله کنونی، بیش از آنکه بر امتیازدهی هستهای متمرکز باشد، بر کاهش تنشهای امنیتی، رفع بخشی از فشارهای اقتصادی و ایجاد زمینه برای مذاکرات بعدی استوار شده است. به همین دلیل نیز میتوان گفت برخلاف فضای پرهیاهوی سیاسی، گفتوگوها وارد مرحلهای شدهاند که جزئیات آن دیگر صرفاً در حد شایعه و گمانهزنی نیست و به تدریج تصویری روشنتر از توافق احتمالی در حال شکلگیری است.
اختلاف بر سر «شروط دهگانه»؛ جدال تازه در اردوگاه موافقان و مخالفان
در حالی که بحث درباره محتوای توافق احتمالی ایران و آمریکا ادامه دارد، در روزهای اخیر مناقشه تازهای نیز بر سر شروط و خطوط قرمز تعیینشده برای مذاکرات شکل گرفته است. برخی چهرههای سیاسی و رسانهای نزدیک به جریانهای منتقد توافق مدعی شدهاند آنچه به عنوان «شروط دهگانه» مطرح شده، نه مصوبه رسمی شورای عالی امنیت ملی بوده و نه به عنوان خطوط قرمز الزامآور در مذاکرات مطرح شده است.
این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که رئیس تیم مذاکرهکننده پیشتر در مواضع علنی خود تأکید کرده بود شروط دهگانه آتشبس با مصوبه شورای عالی امنیت ملی تدوین شده و مورد تأیید رهبر انقلاب نیز قرار داشته است. همین مسئله اکنون به موضوعی برای اختلاف روایتها در فضای سیاسی کشور تبدیل شده است.
رجانیوز یعنی رسانه طیف پایداری نوشته: اگر این شروط مبنای مذاکرات بوده، باید روشن شود چه میزان از آنها در متن توافق احتمالی محقق شده است.
در مقابل، برخی حامیان روند مذاکرات معتقدند شرایط میدانی و تحولات دیپلماتیک موجب شده اولویتها تغییر کند و دستیابی به توافق مرحلهای بر تحقق فوری همه مطالبات مقدم شمرده شود.
صرفنظر از این اختلافات، آنچه اکنون اهمیت بیشتری دارد، روشن شدن محتوای نهایی توافق و میزان انطباق آن با اهداف اعلامی ایران است؛ موضوعی که احتمالاً با انتشار جزئیات بیشتر، به یکی از اصلیترین محورهای مناقشه سیاسی در هفتههای آینده تبدیل خواهد شد.
