از آرامش در اروپا تا آشفتگی در اسرائیل؛ جهان به توافق ایران و آمریکا چگونه نگریست؟
رویداد۲۴| سرانجام بعد از چند ماه جنگ و درگیری سنگین نظامی، بنبستهای پیدرپی دیپلماتیک و نوسانات شدید در بازار انرژی جهان، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا و مقامات عالیرتبه جمهوری اسلامی ایران بر سر یک تفاهمنامه کلیدی به توافق رسیدند. این توافق که با محوریت آتشبس فوری، بازگشایی آبراه راهبردی تنگه هرمز و آغاز یک بازه ۶۰ روزه برای نگارش توافق جامع و رفع تحریمها شکل گرفته و بازتاب گستردهای در جهان داشته است.
دونالد ترامپ با ادبیات خاص خود در پلتفرم «تروث سوشال» نوشت: «توافق با جمهوری اسلامی ایران اکنون کامل شده است. کشتیهای جهان، موتورهایتان را روشن کنید؛ بگذارید نفت جاری شود!»
اعلام این خبر، موجی از واکنشهای فوری، اضطراری و بعضاً متناقض را در سراسر پایتختهای جهان به همراه داشته است؛ واکنشی که از ابراز آرامش عمیق در اروپا و آسیا تا خشم و سردرگمی در تلآویو را شامل میشود.
آسودگی خاطر اروپا؛ حمایت مشروط به گامهای هستهای
چهار قدرت بزرگ اروپایی موسوم به گروه E۴ (بریتانیا، فرانسه، آلمان و ایتالیا) بلافاصله پس از اعلام توافق، در بیانیهای مشترک و رسمی به این دستاورد دیپلماتیک واکنش نشان دادند. سران این چهار کشور در این بیانیه اعلام کردند: «این توافق، فرصتی بزرگ برای بازگرداندن ثبات به منطقه و آرامش به اقتصاد جهانی است. اکنون حیاتی است که مذاکرات جزییتر به سرعت به سرانجام برسد و این تفاهمنامه به طور کامل اجرایی شود.»
اروپا البته در این بیانیه بر شرط همیشگی خود نیز تأکید کرد و افزود: «ما آمادهایم در پاسخ به گامهای واضح و راستیآزماییشده ایران در برنامه هستهایاش، تحریمهای مرتبط را لغو کنیم.»
کیر استارمر، نخستوزیر بریتانیا نیز به صورت جداگانه از این توافق استقبال کرد و گفت: «این یک گام بسیار مهم رو به جلو برای پایان دادن به جنگ، تضمین ثبات منطقهای و بازگشایی تنگه هرمز است. اولویت ما این است که این توافق به یک صلح پایدار تبدیل شود.»
امانوئل مکرون نیز بامداد امروز دوشنبه با انتشار بیانیهای در شبکه ایکس اعلام کرد: «من از توافق حاصلشده میان ایالات متحده و ایران استقبال میکنم؛ توافقی که نتیجه تلاش دیپلماتیکی است که چندین شریک در آن نقش داشتهاند.»
رئیسجمهور فرانسه در ادامه خواستار اجرای «سریع و کامل» این توافق از سوی همه طرفهای درگیر شد و افزود که این توافق باید زمینه حرکت به سوی مذاکرات جامع در خدمت صلح و امنیت برای همه در خاورمیانه را فراهم کند.
مکرون در بخش دیگری از پیام خود، ادعاهای سیاسی غرب درباره برنامههای هستهای و موشکی جمهوری اسلامی ایران را تکرار کرد و مدعی شد که مذاکرات آینده باید به این موضوعات نیز بپردازد.
فردریش مرتس صدراعظم آلمان نیز در پیامی به دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا و طرف ایرانی به خاطر این پیشرفت دیپلماتیک تبریک گفت و نوشت: این توافق پتانسیل هموار کردن راه برای یک اقتصاد جهانی احیا شده و یک خاورمیانه امنتر را دارد.
مرتس در پایان تأکید کرد که دولت آلمان به مشارکت و ترویج همه تلاشهای دیپلماتیک برای تحقق اهداف این توافق ادامه خواهد داد و برلین در تماس نزدیک با ایالات متحده، شرکای اروپایی و کشورهای منطقه است.
خشم و سردرگمی در تلآویو؛ تلاش نتانیاهو برای خروج از زمین بازی
برخلاف پایتختهای غربی، جو حاکم بر محافل سیاسی و رسانهای اسرائیل آمیزهای از خشم، غافلگیری و نگرانی شدید است. رسانههای برجسته اسرائیلی فاش کردند که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر این رژیم، گمان میکرد حملات سنگین اخیر به بیروت روند مذاکرات را به کل نابود خواهد کرد، اما خروجی کار کاملاً برعکس شد.
روزنامه صهیونیستی «معاریو» مدعی شد که نتانیاهو در گفتوگوی تلفنی با ترامپ صراحتاً اعلام کرده است که ارتش اسرائیل خود را ملزم به اجرای بندهای مربوط به لبنان در این توافق نمیداند و از مواضع خود عقبنشینی نخواهد کرد. همچنین «نتان ایشل» از افراد بسیار نزدیک به نتانیاهو در موضعگیری تندی گفت: «تفاهمی که ایران و آمریکا امضا کردهاند، به هیچ وجه ارزشی ندارد و هیچکس جز دونالد ترامپ برای آن ارزش قائل نیست.»
با این حال، شبکه ۱۴ تلویزیون اسرائیل با واقعگرایی بیشتری به موضوع نگریست و اعتراف کرد: «این توافق یک دستاورد بسیار مهم برای ایرانیهاست. آتشبس فوری است و اسرائیل باید بر اساس آن، حملات به لبنان را فوراً متوقف کند.»
خوشبینی میانجیگران؛ تقدیر سازمان ملل از معماران صلح
سازمان ملل متحد و کشورهای عربی منطقه که ماهها بار سنگین میانجیگریهای پنهان را به دوش میکشیدند، این رویداد را یک پیروزی بزرگ برای دیپلماسی دانستند. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، با صدور بیانیهای این توافق را «گامی حیاتی» خواند و از کشورهای پاکستان، قطر، مصر، عربستان سعودی و ترکیه برای تسهیل این مسیر پرپیچخم تشکر کرد.
وزارت امور خارجه قطر نیز در بیانیهای رسمی، از «عزم و تعهد هر دو طرف آمریکایی و ایرانی برای حل اختلافات از طریق ابزارهای مسالمتآمیز» قدردانی کرد. محمد بن عبدالعزیز الخلیفی، وزیر مشاور در امور خارجه قطر، ابراز امیدواری کرد که این توافق به عنوان یک کاتالیزور برای تلاشهای گستردهتر جهت برقراری ثبات در کل منطقه عمل کند.
همچنین هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، این تفاهم را «نقطه عطفی مهم در مسیر ایجاد صلح و ثبات پایدار در منطقه» توصیف کرد. اردوغان، رئیس جمهور ترکیه در پیامی ضمن استقبال از توافق صلح میان ایران و ایالات متحده، تاکید کرد که این توافق گامی مهم برای برقراری صلح و ثبات در منطقه است.
شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان نیز تایید کرد که گامهای بعدی و نهایی این توافق قرار است به زودی در سوئیس به امضای رسمی برسد.
دوقطبی واشنگتن؛ سناتورها علیه ترامپ
در داخل ایالات متحده، این توافق به سرعت به یک زمین جنگ سیاسی جدید میان موافقان و مخالفان ترامپ تبدیل شد. در حالی که کاخ سفید این دستاورد را یک «پیروزی تاریخی» برای دکترین ترامپ میداند که توانسته تنگه هرمز را باز کند و ایران را به میز مذاکره بکشاند، منتقدان سرسخت او نگاه دیگری دارند.
بن رودز، مشاور سابق امنیت ملی آمریکا، در انتقادی تند نوشت: «این توافق بدنه آبی (تنگه هرمز) را باز میکند که قبل از جنگ هم باز بود و مذاکراتی را شروع میکند که بسیار محدودتر از آن چیزی است که ترامپ قبل از جنگ به دنبالش بود؛ آن هم با هزینهای خیرهکننده برای کل جهان، در حالی که حکومتی را در تهران باقی میگذارد که اکنون احساس قدرت بیشتری میکند.»
آدام کینزینگر، نماینده سابق و جمهوریخواه کنگره نیز با حمله به این توافق گفت: «من به توافق اوباما (برجام) انتقاد داشتم، اما این توافق، آن را در مقایسه با خودش فوقالعاده نشان میدهد! ایران اکنون ثروتمند خواهد شد، کنترل تنگه را حفظ میکند و نفت خود را در بازار آزاد خواهد فروخت.»
چشمانداز پیشرو؛ ۶۰ روز حیاتی برای خاورمیانه
با فروکش کردن نسبی شعلههای جنگ، اکنون نگاه تمام تحلیلگران به بازه زمانی ۶۰ روزه آتشبس دوخته شده است. طبق گفته کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، در این مدت مذاکرات فنی و سیاسی فشردهای برای دسترسی به توافق جامع و رفع تحریمها در جریان خواهد بود.
جهان تمایل دارد به این توافق شکننده بدبین نباشد، اما واقعیتها در لبنان، وضعیت غنیسازی اورانیوم و کارشکنیهای احتمالی تلآویو، نشان میدهد که مسیر رسیدن به «صلح پایدار» دستکم به اندازه خودِ جنگ، سخت و نفسگیر خواهد بود.
