ثبت جهانی الموت؛ ثمره یک ربع قرن عاشقی برای آشیانه عقاب
اعلام خبر ثبت جهانی «منظر فرهنگی و تاریخی الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن» در چهلوهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو، یکی از ماندگارترین لحظات تاریخ میراث فرهنگی ایران را رقم زد و این مجموعه باشکوه بهعنوان سیامین اثر ملموس ایران در فهرست میراث جهانی قرار گرفت.
الموت کجاست؟ جغرافیای «آشیانه عقاب»
منطقه تاریخی الموت در شمال شرقی استان قزوین و در میان درههای عمیق و صخرههای سر به فلک کشیده رشتهکوه البرز قرار دارد. دژ اصلی الموت (معروف به قلعه حسن صباح) در نزدیکی روستای گازرخان و در فاصله حدود ۱۰۵ کیلومتری شهر قزوین بر فراز صخرهای سترگ به ارتفاع ۲،۱۶۳ متر از سطح دریا جای گرفته است.
این صخره با پرتگاههای مخوف و شیبهای تند، حدود ۲۰۰ متر از زمینهای اطراف بلندتر است. موقعیت دشوارگذر منطقهای، دسترسی به دژ را تنها از طریق مسیرهای باریک کوهستانی ممکن میساخت و به آن لقب شایسته «آشیانه عقاب» بخشیدند.
سرگذشت تاریخی؛ مرکز فرمانروایی اسماعیلیان
تاریخ الموت با نام حسن صباح گره خورده است. او در سال ۴۸۳ هجری قمری این دژ نفوذناپذیر را تصرف کرد و آن را به مرکز فرمانروایی اسماعیلیان نزاری بدل ساخت.
حکومت اسماعیلیان در الموت نزدیک به ۱۸۰ سال دوام آورد. حسن صباح و جانشینانش با ایجاد سامانههای پیشرفته ذخیره آب، ساخت انبارها، راهاندازی کتابخانهای عظیم و طراحی سیستمهای دفاعی، الموت را به قلبی تپنده برای مدیریت یک شبکه نظامی گسترده تبدیل کردند. سرانجام در سال ۶۵۴ هجری قمری، سپاه هولاکوخان مغول موفق به تصرف و ویرانی بخشهای زیادی از قلعه شد. در دورههای بعدی (مانند عصر صفوی)، الموت به زندان و تبعیدگاه تبدیل گردید.
از ۲۵ سال پژوهش تا پروندهای شبکهای در یونسکو
آنچه الموت را در جهان ممتاز میسازد، پرونده ثبت جهانی الموت، منظری فرهنگی بهوسعت بیش از ۲ هزار کیلومتر مربع است. این پرونده شبکهای هوشمند از هفت دژ تاریخی شامل الموت، لمبسر، ایلان، شیرکوه، نویزرشاه، قسطینلار و شمسکلایه به همراه روستاها، مزارع و سیستمهای مهندسی آب را در بر میگیرد.
بخش بزرگی از آنچه امروز از معماری، سفالینهها و ساختار مهندسی این قلعه شناخته میشود، حاصل بیش از دو دهه کاوشهای علمی به سرپرستی دکتر حمیده چوبک است. او و تیم همراهش توانستند بخشهای مدفون دژ را آزاد کرده و مستندات جامعی را برای ارائه به یونسکو گردآوری کنند.
اهمیت و ثمرات ثبت جهانی الموت
قرار گرفتن نام الموت در فهرست میراث جهانی یونسکو، نهتنها هوشمندی تمدن ایرانی را در معماری اقلیمی، مدیریت پیشرفته منابع آب و مهندسی دفاعی کوهستانی به حافظه تاریخی جهان میسپارد، بلکه سازوکارهای حمایتی و نظارتی استانداردی را برای حفاظت و مرمت پایدار این منظر فرهنگی ارزشمند به همراه میآورد. از سوی دیگر، این رویداد بینالمللی نقطه عطفی در معرفی الموت به جامعه جهانی است که میتواند با رونقبخشی به صنعت گردشگری و ایجاد بومگردیهای متوازن، چرخه اقتصادی را در بیش از ۲۰۰ روستای حوزه الموت فعال کند؛ دستاوردی بزرگ که بیش از هر چیز، ثمره ربع قرن عشق، پایداری و ایستادگی باستانشناسانی همچون دکتر چوبک برای زنده نگه داشتن میراث ملی ایران است.
