چرا چیتگر خشک شد؟ | «۶۹ درصد درختان خشک شده‌اند و احیای جنگل ۱۰ سال زمان می‌برد»
رویداد۲۴ | چیتگر، یکی از مهم‌ترین ریه‌های سبز غرب تهران، در دوره مدیریت شهری علیرضا زاکانی خشک شده است. تصاویر جدیدی از پارک جنگلی چیتگر منتشر شده که نشان دهنده بروز یک فاجعه زیست محیطی در مناطق جنگلی غرب تهران است. معاون جنگل‌های سازمان پارک‌ها و بوستان‌های شهرداری تهران می‌گوید حدود ۴۱ درصد درختان کاملاً خشک شده و ۲۸ درصد دیگر نیز در وضعیت بحرانی قرار دارند.
بخش مهمی از چیتگر در دهه ۴۰ ایجاد شده و حالا درختان آن بیش از ۶۰ سال عمر دارند؛ جنگل‌کاری‌ای که به گفته کارشناسان، برای ادامه حیات به مدیریت فنی و پرورشی مستمر نیاز داشته است. حالا درختانی که دهه‌ها بخشی از ظرفیت زیست‌محیطی تهران بوده‌اند، یکی پس از دیگری از بین می‌روند و احیای این عرصه، حتی در صورت اجرای یک برنامه اصولی، پروژه‌ای حداقل ۱۰ ساله خواهد بود.
اما چرا این اتفاق افتاده است؟
«نقی شعبانیان» معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در گفت‌و‌گو با رویداد۲۴ درباره علل این واقعه توضیح داده و مدعی است که اثر آلودگی ناشی از انفجار انبارهای نفت توسط آمریکا را نباید نادیده گرفت. اما خود این مقام مسئول اذعان می کند که برنامه های آبیاری و جنگل داری چیتگر به دلایلی کارآمد نبوده و حالا قوه قضاییه هم به پرونده خشک شدن جنگل های چیتگر ورود کرده است.
شعبانیان با اشاره به قدمت چیتگر می‌گوید: بخش مهمی از این جنگل‌کاری در دهه ۴۰ ایجاد شده و اکنون درختان آن به سنین بالای ۶۰ سال رسیده‌اند. به گفته او، جنگل‌کاری‌هایی با این سن نمی‌توانند بدون برنامه فنی و پرورشی مستمر دوام بیاورند و لازم است عملیات مدیریتی آنها در دوره‌های مشخص و براساس طرح‌های مصوب انجام شود.
جنگل‌کاری را نمی‌توان فقط با آبیاری مدیریت کرد
شعبانیان معتقد است یکی از مشکلات اصلی در سال‌های گذشته این بوده که نگهداری جنگل‌کاری‌ها بیش از اندازه به آبیاری و نگهداشت پیمانکاری تقلیل یافته است.
او تأکید کرد: مدیریت جنگل فراتر از آبیاری است و جنگل‌کاری باید از نظر انتخاب گونه، تراکم، عملیات پرورشی، آب و خاک، بیماری‌ها و آفات به‌صورت تخصصی مدیریت شود.
به گفته او، اگر یک جنگل‌کاری برای دهه‌ها بدون مداخله فنی مناسب رها شود، درختان به تدریج از نظر فیزیولوژیک ضعیف می‌شوند و در چنین شرایطی آفات و بیماری‌ها فرصت بیشتری برای گسترش پیدا می‌کنند.
بارندگی تهران از ۲۵۰ میلی‌متر به حدود ۹۵ میلی‌متر رسید
یکی از تغییراتی که وضعیت چیتگر را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده، تغییر شرایط بارندگی تهران است.
شعبانیان می‌گوید: میانگین بارندگی در تهران در دوره‌ای حدود ۲۵۰ تا ۲۸۰ میلی‌متر بوده، اما طی شش تا هفت سال اخیر این میزان به کمتر از ۱۰۰ میلی‌متر و حدود ۹۵ میلی‌متر رسیده است.
در چنین شرایطی، جنگل‌کاری‌های قدیمی که با شرایط اقلیمی متفاوتی ایجاد شده‌اند، تحت فشار مضاعف قرار می‌گیرند.
نسخه جدید آبرسانی چیتگر چیست؟
از سوی دیگر، به گفته این مقام مسئول، در همین دوره توسعه آبیاری نیز با محدودیت منابع مواجه شده است. برنامه شهرداری برای عبور از بحران آب، ایجاد شبکه کامل آبرسانی و مکانیزه کردن آن است.
شعبانیان می‌گوید: در صورت اجرای درست شبکه و مکانیزه شدن آبیاری، امکان صرفه‌جویی قابل توجه در مصرف آب وجود دارد؛ با این تفاوت که برای جنگل‌کاری نباید صرفاً به آبیاری سطحی توجه کرد.
هدف، به گفته او، رساندن آب به عمق خاک است تا ریشه‌ها به سمت عمق هدایت شوند و درختان به مرور در برابر کم‌آبی مقاوم‌تر شوند. بر همین اساس، توسعه شبکه آبرسانی در بخش‌هایی از چیتگر در دستور کار قرار گرفت و پروژه‌هایی برای این منظور تعریف شده است.
چیتگر یک جنگل تک‌کشتی و آسیب‌پذیر است
بیشتر بخوانید:
تهران در مشت چین | افشاگری جدید اعضای شورای شهر تهران درباره قرارداد میلیارد دلاری زاکانی با چینی‌ها
عامل دیگری که شعبانیان بر آن تأکید دارد، ترکیب گونه‌ای چیتگر است.
بخش قابل توجهی از این جنگل‌کاری از گونه‌هایی مانند کاج تهران و سرو نقره‌ای تشکیل شده است. به گفته معاون جنگل‌های سازمان پارک‌ها و بوستان‌های شهرداری تهران، تک‌کشتی بودن جنگل‌کاری‌ها آنها را در برابر آفات و بیماری‌ها آسیب‌پذیرتر می‌کند.
البته او تأکید دارد که آفات و بیماری‌ها ذاتاً پدیده‌ای جدا از اکوسیستم جنگل نیستند، بلکه زمانی تبدیل به بحران می‌شوند که درختان به دلایل مختلف ضعیف شوند.
به همین دلیل، از نگاه او باید میان «عامل اولیه تضعیف درختان» و «آفات و بیماری‌های ثانویه» تفاوت قائل شد.
۴۱ درصد خشک شده؛ ۲۸ درصد در آستانه از دست رفتن
شعبانیان یکی از مهم‌ترین اعداد درباره وضعیت فعلی چیتگر را نیز اعلام کرد: حدود ۴۱ درصد درختان کاملاً خشک شده‌اند و حدود ۲۸ درصد دیگر در شرایطی هستند که به تعبیر او «نفس‌های آخر» خود را می‌کشند.
با این حال، شهرداری طی سال‌های گذشته همزمان با خشک شدن بخشی از درختان، اقدام به کاشت درختان جدید کرده است و همین مسئله باعث شده روند کلی سبزینگی پارک به اندازه میزان خشکیدگی درختان قدیمی کاهش پیدا نکند. اما این موضوع از نظر مدیریت جنگل به معنای حل بحران نیست؛ چراکه درختان جدید برای رسیدن به بلوغ و ایجاد کارکرد‌های اکولوژیک درختان قدیمی، به زمان نیاز دارند.
هرچند گفته می شود برنامه فعلی شهرداری برای چیتگر، کاشت ۳۰ هزار نهال در سال جاری است و سال گذشته هم حدود ۲۸ هزار نهال در این محدوده کاشته شده است.
چرا درختان قطع شدند؟
شعبانیان می گوید قطع درختان در اختیار مستقیم شهرداری نبوده و سازمان منابع طبیعی باید مطابق ضوابط قانونی درختان را بررسی، علامت‌گذاری و مجوز‌های لازم را صادر کند.
او همچنین از این مسئله به‌عنوان یکی از گلوگاه‌های سرعت عملیات یاد کرد؛ زیرا سازمان منابع طبیعی نمی‌تواند خارج از فرآیند قانونی حتی یک درخت را قطع کند.
به گفته او، بیماری و خشکیدگی در برخی نقاط با سرعت بیشتری از فرآیند اداری پیش می‌رود و همین موضوع ضرورت همکاری میان دستگاه‌ها را افزایش داده است.
ورود دادستانی به پرونده چیتگر
موضوع خشکیدگی درختان چیتگر اخیراً مورد توجه دستگاه قضایی نیز قرار گرفته است. شعبانیان از بازدید دادستانی تهران از بخش‌هایی از پارک خبر داد و گفت در این بازدید، برنامه‌های مربوط به قطع، خروج درختان آلوده، احیا و توسعه شبکه آبرسانی مورد بررسی قرار گرفت.
به گفته او، تأکید دادستانی بر تسریع در خروج درختان خشک و آلوده از عرصه و همچنین سرعت دادن به فرآیند توسعه و مکانیزه شدن شبکه آبرسانی بوده است.
شعبانیان البته درباره اینکه آیا برای پیمانکار یا دستگاه خاصی جریمه یا برخورد قضایی تعیین شده است، اعلام کرد از جزئیات اقدامات قانونی اطلاعی ندارد.
احیای چیتگر؛ پروژه‌ای که حداقل ۱۰ سال زمان می‌برد
شاید مهم‌ترین بخش برنامه جدید مدیریت چیتگر، تغییر نگاه از اقدامات مقطعی به برنامه‌ریزی بلندمدت باشد.
شعبانیان می‌گوید:برای جنگل‌کاری‌های تهران طرح‌های فنی و پرورشی ۱۰ ساله تهیه می‌شود و برای هر سال، قطعه، گونه، زمان کاشت، فاصله کاشت، شیوه کاشت و برنامه آبیاری مشخص خواهد شد.
به گفته او، در پایان دوره ۱۰ ساله نیز طرح باید بازبینی شود تا نقاط قوت و ضعف آن مشخص و برنامه بعدی اصلاح شود.
او تأکید دارد: احیای چیتگر پروژه‌ای یک‌ساله نیست و نمی‌توان با مداخلات شدید و ناگهانی انتظار داشت جنگل در مدت کوتاهی به شرایط مطلوب بازگردد.
آلودگی ناشی از انفجار انبارهای نفتی، علت العلل خشکی چیتگر؟
در کنار خشکسالی و کم‌آبی، آلودگی هوای تهران نیز یکی دیگر از عوامل مؤثر بر وضعیت درختان عنوان شده است. شعبانیان می‌گوید:ذرات معلق و آلاینده‌هایی که روی برگ درختان می‌نشینند، می‌توانند روزنه‌های برگ را تحت تأثیر قرار دهند و تبادلات گازی و فتوسنتز را مختل کنند.
با این حال، اومی گوید: تا کنون در باره خشکیدگی درختان چیتگر به صورت یک حادثه خاص مانند تاثیر آلودگی ناشی از انفجار انبارهای نفتی که در سال گذشته رخ داده بود مطالعه علمی دقیقی انجام نشده، اما نمی‌توان تاثیر ان را نادیده گرفت.
از نگاه او، آنچه امروز چیتگر را به این وضعیت رسانده، حاصل برهم‌خوردن مجموعه‌ای از عوامل است: کاهش بارندگی، کمبود آب، آلودگی هوا، ضعف عملیات فنی و پرورشی و تک‌کشتی بودن جنگل‌کاری؛ و در ادامه نیز آفات و بیماری‌ها بر درختان ضعیف‌شده فشار وارد کرده‌اند.
توقف توسعه تا زمانی که آب تأمین شود
اکنون سیاست جدید مدیریت جنگل‌کاری‌های تهران، دست‌کم در مناطقی که آب کافی ندارند، توقف توسعه و تمرکز بر حفظ عرصه‌های موجود است.
شعبانیان می‌گوید: قرار نیست صرفاً برای افزایش سطح جنگل‌کاری، درخت کاشته شود و بعد به دلیل نبود آب، بخش دیگری از نهال‌ها از بین برود.
به همین دلیل، توسعه آینده کمربند سبز تهران نیز قرار است بر اساس مطالعات عرصه، شرایط اقلیمی، ظرفیت آبی و انتخاب گونه‌های سازگار انجام شود.
او تأکید دارد: هدف اصلی در برنامه جدید، صرفاً «کاشت درخت بیشتر» نیست؛ بلکه ایجاد جنگل‌کاری‌هایی پایدار و تاب‌آور است که بتوانند در شرایط تغییر اقلیم و کمبود آب تهران دوام بیاورند.
مسئله فقط خشک شدن چند هزار درخت نیست؛ مسئله کارنامه یک مدیریت شهری است که باید پاسخ دهد چرا یکی از مهم‌ترین عرصه‌های تنفسی تهران به نقطه‌ای رسیده که برای نجاتش باید یک برنامه یک‌دهه‌ای تعریف کرد. چیتگر فقط قربانی خشکسالی و جنگ نیست؛ این پرونده، نمره مردودی کارنامه مدیریت شهری زاکانی در حفظ سرمایه‌های طبیعی پایتخت است که اثر آن قرار نیست تا دهه ها از تهران برداشته شود.
