پشت پرده توافق گازوئیلی روسیه و آمریکا | «پوتین برنده جنگ ایران شده و انگیزه ای برای پایان آن ندارد»
رویداد۲۴ | امیرحسین جعفری - توافق روسیه و آمریکا برای صادرات ۳۰۰ هزار تن گازوئیل روسیه به بازار آمریکا، در نگاه اول یک معامله در بازار انرژی به نظر می‌رسد، اما برای ایران معنایی فراتر از یک مبادله تجاری دارد. این توافق در شرایطی رخ داده که جنگ ایران و آمریکا بازار جهانی انرژی را تحت تأثیر قرار داده، تردد در تنگه هرمز مختل شده و قیمت نفت افزایش یافته است. به همین دلیل، هرگونه تغییر در مناسبات انرژی میان قدرت‌های بزرگ می‌تواند مستقیماً بر اقتصاد ایران، درآمدهای نفتی، هزینه واردات و حتی توان کشورها برای تحمل ادامه جنگ اثر بگذارد.
اهمیت این اتفاق برای تهران از یک جهت دیگر نیز بیشتر است؛ روسیه، که ایران در سال‌های اخیر روابط راهبردی نزدیکی با آن داشته، در حال تعامل مستقیم با آمریکا بر سر یکی از حساس‌ترین حوزه‌های اقتصاد جهانی است. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، نیز در واکنش به این توافق گفته بود: «هر کشوری می‌تواند در راستای مصالح خودش تصمیم بگیرد» و تأکید کرده بود که برای او جالب است اگر مشکلی در تنگه هرمز وجود نداشت، چگونه طرف آمریکایی «دست خودش را به سوی روسیه دراز می‌کرد».
این اظهارات در واقع یک پرسش مهم‌تر را پیش روی ایران قرار می‌دهد: آیا مسکو در بحران کنونی یک شریک راهبردی برای تهران است یا بازیگری که بیش از هر چیز منافع خودش را دنبال می‌کند؟ اگر جنگ ایران و آمریکا ادامه پیدا کند، روسیه و چین چه چیزی به دست می‌آورند و چه چیزی از دست می‌دهند؟ آیا مسکو از افزایش قیمت انرژی و انتقال توجه جهان از جنگ اوکراین سود می‌برد و آیا پکن، با وجود آسیب اقتصادی ناشی از افزایش قیمت نفت و اختلال در تنگه هرمز، از درگیری طولانی آمریکا در خاورمیانه منفعت راهبردی دارد؟
برای بررسی این پرسش‌ها با مرتضی فیروزی، استاد روابط بین‌الملل گفتوگو کرده‌ایم. او معتقد است توافق اخیر روسیه و آمریکا بیش از آنکه یک معامله اقتصادی باشد، یک بازی سیاسی است و در شرایط کنونی، «برنده اصلی جنگ ایران و آمریکا روسیه بوده است».
توافق گازوئیلی روسیه و آمریکا؛ معامله‌ای اقتصادی یا مانور سیاسی؟
فیروزی در گفت و گو با رویداد۲۴ با اشاره به توافق صادرات ۳۰۰ هزار تن گازوئیل روسیه به آمریکا معتقد است این اتفاق بیش از آنکه یک تصمیم اقتصادی برای رفع کمبود انرژی باشد، ماهیتی سیاسی دارد.
وی گفت: «به نظر من، این اتفاق و صادرات ۳۰۰ هزار تن نشان می‌دهد که با یک بازی سیاسی مواجهیم، نه یک بازی اقتصادی یا اقدامی برای رفع کمبود انرژی. روسیه در یک ماه گذشته در تأمین انرژی با بحران جدی مواجه بود و پس از حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه، مشکلات قابل‌توجهی در این زمینه ایجاد شد.»
فیروزی افزود: «آمریکایی‌ها و شخص ترامپ به دنبال اجرای یک مانور سیاسی برای انتخابات بودند؛ وگرنه این عدد در مقایسه با میزان مصرف آمریکا رقم بزرگی نیست. روسیه نیز گزینه مناسبی برای تأمین انرژی آمریکا محسوب نمی‌شود. اگر هدف تأمین انرژی ارزان بود، باید بازار هند را بررسی می‌کردند؛ کشوری که پالایشگاه‌های بزرگی دارد.»
وی با اشاره به اختلافات ترامپ با رهبری اوکراین ادامه داد: «به نظر من، این توافق از خشم ترامپ نسبت به رهبری اوکراین نیز ناشی می‌شود.»
تناقض در رابطه ترامپ و پوتین
بیشتر بخوانید:
ترامپ ، پوتین و بازگشت نیست‌انگاری | چرا جهان حق دارد از مست‌شدگان از هیچ بترسد؟
زلنسکی در سودای تبدیل اوکراین به «اسرائیل اروپا» | بازی خطرناک با کارت ایران
این استاد روابط بین‌الملل با اشاره به مناسبات سیاسی روسیه و آمریکا گفت: «در این میان یک پارادوکس وجود دارد. روس‌ها در شرایط عادی تمایل ندارند جمهوری‌خواهان در آمریکا روی کار بیایند؛ زیرا سناتورهای جمهوری‌خواه در مقایسه با دموکرات‌ها مواضع رادیکال‌تری علیه روسیه دارند. این شخص ترامپ است که رابطه‌ای یک‌جانبه و گرم با پوتین دارد.»
وی افزود: «تاریخ آمریکا نشان می‌دهد که جمهوری‌خواهان معمولاً مواضع سخت‌گیرانه‌ای علیه روسیه داشته‌اند. باید به یاد داشته باشیم که اتحاد جماهیر شوروی در دوران جورج بوش پدر فروپاشید، نه در دوران ریاست‌جمهوری دموکرات‌ها.»
فیروزی با اشاره به موضوع مداخلات روسیه و چین در انتخابات آمریکا اظهار کرد: «بسیاری از مداخلات روسیه و چین در انتخابات آمریکا آشکار نبوده است، اما اکنون پوتین و ترامپ علناً در کنار یکدیگر دیده می‌شوند. از نظر من، اینکه آمریکا از روسیه فرآورده‌های نفتی خریداری می‌کند، نشان‌دهنده وجود یک هدف سیاسی است.»
پوتین میانجی مناسبی برای ایران و آمریکا نیست
فیروزی در ادامه با اشاره به نقش روسیه در تحولات مرتبط با مذاکرات ایران و آمریکا گفت: «آقای پزشکیان پوتین را در جریان موضوع مذاکرات و نقشی که روسیه می‌تواند ایفا کند، قرار داد. اما پوتین اصلاً میانجی خوبی برای ایران یا آمریکا نیست؛ زیرا خودش یکی از بازیگران این ماجراست.»
بیشتر بخوانید:
آیا روسیه و چین باز هم پشت ایران را خالی کرده‌اند؟
وی افزود: «تا این لحظه، برنده اصلی جنگ ایران و آمریکا روسیه بوده است. روسیه هم از نظر سیاسی و هم از نظر اقتصادی سود برده است. از نظر سیاسی، تمام افکار عمومی جهان پوتین را تحت فشار قرار داده بودند که حقوق بین‌الملل را نقض کرده است، اما با آغاز این جنگ، توجه‌ها از روسیه برداشته شد.»
این استاد روابط بین‌الملل ادامه داد: «به همین دلیل، روس‌ها از تداوم جنگ منتفع می‌شوند و انگیزه‌ای برای پایان یافتن آن ندارند. از لحاظ اقتصادی نیز روسیه از تغییر شرایط بازار انرژی و تحولات مربوط به تحریم‌ها بهره برده است.»
فیروزی با اشاره به وضعیت فروش نفت ایران و روسیه به چین گفت: «ایران و روسیه زمانی که به چین نفت می‌فروختند، هر دو مجبور بودند برای هر بشکه حدود ۱۰ دلار تخفیف بدهند؛ البته روسیه از نظر تحریمی وضعیت بهتری نسبت به ایران داشت.»
هند؛ حلقه مهم روسیه برای دور زدن فشار بازار
وی در ادامه به صادرات نفت روسیه به هند و پیامدهای آن برای بازار اروپا اشاره کرد و گفت: «روسیه مجوز داشت که به هند نیز نفت بفروشد. در اروپا اعتراض‌هایی شکل گرفته بود؛ زیرا پیش از این، برخی کشورها فرآورده‌های نفتی را از روسیه وارد می‌کردند و پس از پالایش، آن‌ها را مصرف می‌کردند، اما با اعمال تحریم‌ها، شرایط تغییر کرد.»
فیروزی افزود: «در شرایط جدید، روسیه نفت خود را به هند می‌فروشد و هند در پالایشگاه‌های بزرگ خود آن را به فرآورده‌های دیگر تبدیل می‌کند و به بازارهای خارجی می‌فروشد. در نتیجه، اروپایی‌ها با این تناقض مواجه شده‌اند که در حالی که پالایشگاه‌هایشان تحت فشار قرار گرفته‌اند، فرآورده‌های تولیدشده از نفت روسیه می‌تواند از مسیر هند به بازارهایشان برسد.»
وی با مقایسه ظرفیت پالایشی ایران و هند اظهار کرد: «بزرگترین پالایشگاه ایران حدود ۳۵۰ هزار بشکه ظرفیت دارد، اما هند پالایشگاه‌هایی با ظرفیت بسیار بالاتر، از جمله مجتمع‌های پالایشی یک‌میلیون‌بشکه‌ای، در اختیار دارد. بنابراین، هند در تبدیل نفت خام روسیه به فرآورده‌های نفتی و عرضه آن‌ها در بازار جهانی نقش مهمی ایفا می‌کند.»
به گفته فیروزی، این وضعیت روسیه را قادر کرده است از ظرفیت پالایشی هند برای حضور در بازارهای جهانی استفاده کند و از این طریق بر اروپا نیز فشار وارد کند.
جنگ ایران و عراق نشان داد جنگ در کشورهای نفتی هم ممکن است
این استاد روابط بین‌الملل با اشاره به تجربه جنگ ایران و عراق گفت: «هشت سال جنگ ایران و عراق چطور مدیریت شد؟ این جنگ هم مدیریت می‌شود. دو کشور به بدترین وضعیت می‌افتند و هیچ اتفاقی رخ نمی‌دهد.»
وی افزود: «پیش از انقلاب، در دانشگاه تهران گفته می‌شد که در خاورمیانه جنگ وجود دارد، اما در خلیج فارس جنگی رخ نخواهد داد؛ زیرا کشورهای نفتی نباید با یکدیگر بجنگند. وقتی جنگ ایران و عراق اتفاق افتاد، مشخص شد که در کشورهای نفتی نیز جنگ امکان‌پذیر است.»
فیروزی با اشاره به وضعیت کنونی منطقه معتقد است برای تحلیل جنگ ایران و آمریکا باید منافع بازیگران مختلف را در نظر گرفت؛ زیرا پیامدهای این جنگ برای همه کشورها یکسان نیست و برخی کشورها ممکن است از ادامه بحران سود ببرند، در حالی که دیگران هزینه‌های اقتصادی و سیاسی آن را متحمل شوند.
چین از جنگ ایران و آمریکا چه سود و زیانی می‌برد؟
فیروزی با مقایسه موضع روسیه و چین در قبال جنگ ایران گفت: «چینی‌ها از نظر اقتصادی از این جنگ نفعی نمی‌برند. برخلاف روس‌ها که از جنگ ایران و آمریکا سود می‌برند، چینی‌ها متضرر می‌شوند. نفتی را که پیش‌تر با قیمت حدود ۵۰ دلار برای هر بشکه می‌خریدند، حالا باید با قیمت حدود ۱۱۰ دلار و به‌صورت نقدی خریداری کنند. بسته شدن تنگه هرمز نیز به زیان آن‌ها تمام شده است.»
وی افزود: «چین در حوزه انرژی در حال مصرف ذخایر خود است. بنابراین، از نظر اقتصادی شرایط مناسبی ندارد؛ اما از لحاظ سیاسی وضعیت این کشور بهتر شده است.»
این استاد روابط بین‌الملل با اشاره به رقابت راهبردی چین و آمریکا ادامه داد: «روس‌ها و چینی‌ها می‌دانستند که آمریکایی‌ها تمام استراتژی خود را بر عبور از خاورمیانه و حرکت به سمت چین متمرکز کرده‌اند. آمریکا یک‌سری معاهدات و همکاری‌های سیاسی و نظامی با ژاپن، کره جنوبی و استرالیا ایجاد کرده تا خود را برای مقابله با چین آماده کند.»
فیروزی در پایان گفت: «چین ترجیح می‌دهد آمریکا در بحران خاورمیانه باقی بماند و آن‌قدر درگیر مشکلات این منطقه شود که دیگر به سراغ چین نرود. بنابراین، اگرچه جنگ از نظر اقتصادی به چین آسیب می‌زند، تداوم درگیری آمریکا در خاورمیانه می‌تواند از منظر راهبردی برای پکن سودمند باشد.»
