از مجلس تا مجمع تشخیص؛ چه کسانی خواهان خروج ایران از ان‌پی‌تی هستند؟
رویداد۲۴| اظهارات تازه محسن اراکی درباره بازنگری در عضویت ایران در پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای، نشان می‌دهد فشار برای خروج از ان‌پی‌تی دیگر به چند نماینده مجلس محدود نیست. حتی محسن رضایی دبیر شورای عالی امنیت ملی نیز در تازه‌ترین مواضع خود گفته که اگر جنگ جدید شروع شود، معلوم نیست در این پیمان بمانیم.
در شرایطی که سایه جنگ همچنان بر ایران سنگینی می‌کند، این مطالبه از تریبون‌های سیاسی و مذهبی به اجتماعات شبانه نیز کشیده شده است؛ مسیری که می‌تواند بحث درباره آینده برنامه هسته‌ای ایران را از سطح یک واکنش سیاسی به تصمیمی پرهزینه در سیاست خارجی و امنیت ملی تبدیل کند.
محسن اراکی، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام و هیئت‌رئیسه مجلس خبرگان رهبری، تازه‌ترین چهره‌ای است که خواستار بازنگری در عضویت جمهوری اسلامی در پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای شده است. او در ابتدای درس خارج فقه خود، با اشاره به تجمعات شبانه، از مسئولان خواست درباره ادامه حضور ایران در این پیمان تجدیدنظر کنند.
اراکی می‌گوید که ایران طی سال‌های گذشته به دلیل عضویت و پایبندی به ان‌پی‌تی آسیب‌های فراوانی دیده، اما منفعت متناسبی به دست نیاورده است. او حتی از حاضران در تجمعات شبانه خواسته این موضوع را به مطالبه‌ای عمومی تبدیل کنند.
این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که موضوع خروج از ان‌پی‌تی در روز‌های گذشته به یکی از محور‌های بحث در مجلس نیز تبدیل شده است. پیش از این، شماری از نمایندگان خواستار بازنگری در عضویت ایران شده بودند و طرح سه‌فوریتی خروج از این پیمان و پروتکل الحاقی نیز در مجلس مطرح شده بود. در جلسه امروز نیز شاهد اظهاراتی از همچین جنس بودیم. مثلا مالک شریعتی در تذکری گفت: این شب‌ها که در جمع ملت مبعوث شده حاضر می‌شویم، مطالبه عمومی مردم بحث خروج از NPT است.
این نماینده مردم تهران در مجلس در ادامه اظهار کرد: طرح‌هایی در این زمینه در مجلس وجود دارد؛ از جمله طرحی که بنده و ۵۸ نفر از همکاران در شهریور سال گذشته مطرح کردیم از این رو تقاضا داریم که آن را در دستور کار قرار دهید.
پژمانفر، رئیس کمیسیون اصل نودم قانون اساسی نیز با انتقاد از تداوم عضویت ایران در پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای تأکید کرد: ماندن در این پیمان دستاوردی برای کشور نداشته و باید موضوع خروج از آن به‌صورت جدی در دستور کار قرار گیرد.
وی تاکید کرد: «مردم ما الحاق به NPT را به‌هیچ‌وجه نمی‌پذیرند». گفتنی است خطیب جمعه تهران نیز پیش از این گفته بود که ۷۰ درصد مردم با ماندن در این پیمان مخالف هستند. لازم به ذکر است که مشخص نیست این آمار‌ها و تاکید‌ها بر خواست مردم چه پایه‌ای دارند و نظر مردم چگونه سنجیده شده است.
بعد از فضاسازی‌ها در روز‌های اخیر و طرح این مطالبه از تریبون نماز جمعه و حتی صداوسیما، ورود چهره‌ای از مجمع تشخیص مصلحت نظام و مجلس خبرگان به این بحث، نشان می‌دهد موضوع خروج از ان‌پی‌تی در بخشی از ساختار سیاسی ایران در حال تبدیل شدن به یک مطالبه جدی‌تر است.
موافقان و مخالفان ایده خروج از NPT چه می‌گویند؟
استدلال اصلی موافقان خروج از ان‌پی‌تی این است که عضویت در این پیمان نه‌تنها مانع حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران نشده، بلکه همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز نتوانسته امنیت مورد انتظار تهران را تضمین کند.
اراکی در اظهارات خود به حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران اشاره کرده و این پرسش را مطرح کرده است که اگر عضویت در پیمان نتوانسته مانع چنین حملاتی شود، ادامه حضور در آن چه توجیهی دارد؟
این استدلال در فضای پس از حملات نظامی به تأسیسات هسته‌ای ایران، برای بخشی از افکار عمومی و جریان‌های سیاسی قابل فهم است. با این حال، مسئله اصلی آن است که آیا خروج از پیمان می‌تواند امنیت بیشتری برای ایران ایجاد کند یا با حذف یکی از چارچوب‌های حقوقی و نظارتی موجود، فشار‌های خارجی را افزایش خواهد داد؟
ان‌پی‌تی صرفاً یک تعهد برای خودداری از ساخت سلاح هسته‌ای نیست. این پیمان در کنار محدودیت‌های مربوط به گسترش تسلیحات هسته‌ای، حق استفاده صلح‌آمیز از انرژی اتمی و همکاری‌های بین‌المللی را نیز به رسمیت می‌شناسد. بنابراین، ارزیابی هزینه و فایده عضویت در آن، بدون در نظر گرفتن پیامد‌های خروج، تصویری ناقص از مسئله ارائه می‌دهد.
پیام خروج از NPT چیست؟
یکی از نکات مهم در بحث‌های اخیر، فاصله میان خروج از ان‌پی‌تی و تغییر دکترین هسته‌ای است. خروج از این پیمان به‌خودی‌خود به معنای تصمیم برای ساخت سلاح هسته‌ای نیست؛ همان‌طور که باقی ماندن در آن نیز به‌تنهایی تضمین‌کننده صلح یا امنیت نیست.
با این حال، در شرایطی که برخی نمایندگان و چهره‌های سیاسی هم‌زمان از خروج از پیمان و ضرورت بازنگری در دکترین هسته‌ای سخن می‌گویند، مرز میان این دو بحث می‌تواند برای طرف‌های خارجی مبهم شود. به‌ویژه آنکه برنامه هسته‌ای ایران سال‌هاست در مرکز مناقشه با آمریکا و کشور‌های اروپایی قرار دارد.
از این منظر، خروج از ان‌پی‌تی می‌تواند پیام سیاسی مهمی به طرف‌های مقابل ارسال کند؛ پیامی که ممکن است از سوی تهران به‌عنوان واکنشی به نقض تعهدات و ناکامی سازوکار‌های بین‌المللی تعبیر شود، اما در واشنگتن و پایتخت‌های اروپایی به‌عنوان نشانه‌ای از افزایش نگرانی درباره ماهیت برنامه هسته‌ای ایران برداشت شود.
در شرایطی که تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از تشدید تنش‌ها ادامه دارد، طرح موضوع خروج از ان‌پی‌تی می‌تواند معادلات مذاکرات را نیز پیچیده‌تر کند. اگر این مطالبه به تصمیمی رسمی تبدیل شود، ایران ممکن است بخشی از ابزار‌های حقوقی و نظارتی موجود را کنار بگذارد، اما در مقابل با فشار‌های سیاسی و اقتصادی تازه‌ای مواجه شود.
موافقان خروج، بر این باورند که ادامه عضویت در پیمانی که نتوانسته مانع حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران شود، توجیهی ندارد. مخالفان نیز هشدار می‌دهند که خروج از این چارچوب، بدون دستیابی به توافقی روشن درباره آینده برنامه هسته‌ای و امنیت کشور، می‌تواند هزینه‌های تازه‌ای به ایران تحمیل کند.
در نهایت، پرسش اصلی فقط این نیست که ایران در ان‌پی‌تی باقی بماند یا از آن خارج شود؛ مسئله این است که تصمیم درباره آینده برنامه هسته‌ای کشور بر چه مبنایی گرفته خواهد شد. اگر قرار است دکترین هسته‌ای ایران تغییر کند، این تصمیم باید با ارزیابی دقیق پیامد‌های امنیتی، اقتصادی و دیپلماتیک همراه باشد. تبدیل یک مطالبه سیاسی به تصمیمی راهبردی، بدون روشن شدن هزینه‌ها و دستاورد‌های آن، می‌تواند ایران را وارد مرحله‌ای تازه از بحران کند؛ مرحله‌ای که خروج از پیمان شاید آغاز آن باشد، اما پایانش به‌سادگی قابل پیش‌بینی نیست.
