۴ سناریوی پیشِروی ایران | نوع مواجهه با اعتراضات، تعیینکننده آینده کشور است | امنیتیسازی میتواند پای مداخله خارجی را باز کند
رویداد۲۴| عرفان بیوکنژاد- افزایش بیسابقه قیمت ارز و طلا و ناتوانی دولت در کنترل این وضعیت، زمینهساز اعتراض بخشی از فعالان بازار در تهران و برخی شهرهای دیگر شده است؛ اعتراضهایی که رسانههای خارج از کشور تلاش کردهاند آن را بزرگنمایی کرده و به مخالفت کلی با نظام سیاسی تعبیر کنند، هرچند ماهیت اصلی این تحرکات همچنان اقتصادی و صنفی ارزیابی میشود.
اعتراضات پیشبینی شده بود
امیر دبیریمهر، تحلیلگر مسائل سیاسی، در گفتوگو با رویداد۲۴ با اشاره به زمینههای بروز اعتراضات اخیر در ایران گفته همانگونه که در تحلیلهای پیشین نیز پیشبینی شده بود، جامعه ایران بیش از هر چیز به دلایل اقتصادی و اجتماعی آمادگی اعتراض و تظاهرات را دارد. به گفته او، میزان بالای نارضایتی ازعملکرد برخی نهادهای حاکمیتی را بهراحتی میتوان در فضای مجازی و شبکههای اجتماعی مشاهده کرد.
دبیریمهر معتقد است صرف بروز نارضایتی در فضای مجازی، چندان موجب نگرانی حاکمیت و مدیران ارشد نمیشود، اما زمانی که بهانهای فراهم شود تا بخشی از جمعیت ناراضی، از فضای مجازی به خیابانها کشیده شوند، حساسیتها به شکل جدی افزایش مییابد. او توضیح میدهد که در چنین شرایطی، حاکمیت بهسرعت به فکر مهار اعتراضها میافتد تا از فراگیر شدن آن، سرایت به سایر شهرها و تبدیل شدن اعتراضات صنفی و معیشتی به یک جنبش اجتماعی جلوگیری کند.
این تحلیلگر مسائل سیاسی ادامه میدهد که این نگرانی در سال جاری، با توجه به وقوع جنگ ۱۲روزه اسرائیل و آمریکا علیه جمهوری اسلامی، به شکل مضاعفی افزایش یافته است. به گفته او، بر اساس برخی روایتها، طراحان این جنگ انتظار داشتند با حمله به مراکز نظامی و انتظامی، زمینه اعتراض خیابانی در تهران فراهم شده و مقدمات فروپاشی جمهوری اسلامی ایجاد شود. با این حال، به دلیل خشم و مخالفت اکثریت مردم ایران با حمله نظامی اسرائیل، چنین سناریویی محقق نشد.
دبیریمهر در ادامه به تحولات هفتههای اخیر اشاره میکند و میگوید افزایش بیسابقه قیمت طلا و ارز در ایران و انفعال دولت در مقابله با این وضعیت، موجب تشدید نگرانی عمومی نسبت به کاهش ارزش پول ملی شد. به گفته او، عبور قیمت سکه طلا از مرز ۱۵۰ میلیون تومان و افزایش قیمت دلار به بیش از ۱۴۰ هزار تومان در شنبه گذشته، این نگرانی را به بخشی از فعالان بازارهای تهران منتقل کرد. در پی افزایش بی سابقه قیمت دلار، فروشندگان کالاهایی که قیمت آنها وابستگی مستقیم به نرخ ارز دارد، روز یکشنبه دست به اعتراض خیابانی زدند و در روزهای بعد، بازتاب این اعتراضها در شهرهایی مانند تهران، همدان، قشم و ملارد مشاهده شد.
این تحلیلگر سیاسی تأکید میکند که رسانهها و شبکههای اجتماعی مخالف جمهوری اسلامی در خارج از کشور، این اعتراضها را از دو جهت بزرگنمایی کردند؛ نخست آنکه میزان و گستره اعتراضها بیش از واقعیت نشان داده شد و دوم آنکه اعتراض صنفی به گرانی ارز، به مخالفت کلی با نظام جمهوری اسلامی تعبیر شد.
هرچند به گفته او، نمیتوان انکار کرد که بهطور طبیعی همواره بخشی از معترضان خواستار تغییر نظام در ایران بوده و هستند.
۴ سناریوی پیش روی ایران چیست؟
بیشتر بخوانید:
نقشه ذهن ایرانیها در هفته اول دیماه | گوگل ترندز لو داد؛ اضطراب، خشم و همدلی در صدر جستوجوها
دبیریمهر به سناریوهای احتمالی پیشِرو اشاره میکند و توضیح میدهد؛ سناریوی اول، مهار اعتراضات با اتخاذ تدابیری است که نشان دهد حکومت کنترل اوضاع را در دست دارد، قادر به مهار گرانیهاست و در مواجهه با معترضان رویکردی همدلانه و منعطف در پیش بگیرد و از خشونت پرهیز کند، این اعتراضها فروکش خواهد کرد و در قالب مطالبات صنفی و گروهی، شکلی مسالمتآمیز به خود میگیرد.
او دستور رئیسجمهور به وزیر کشور برای گفتوگو با معترضان را در همین راستا اقدامی مناسب ارزیابی میکند.
این تحلیلگر مسائل سیاسی در ادامه یادآور میشود که برخلاف ادعای مخالفان جمهوری اسلامی که هرگونه اعتراض ًدر ایران را به انقلاب سیاسی تعبیر میکنند، از منظر علم سیاست، اعتراضهای ایران واجد همه ویژگیهای انقلابهای سیاسی نیست و معمولاً از سطح جنبش اجتماعی فراتر نمیرود؛ همانگونه که در اعتراضهای «زن، زندگی، آزادی» در سال ۲۰۲۲ نیز چنین بود.
دبیریمهر سناریوی دوم را ناتوانی یا عدم تمایل دولت در کنترل قیمت ارز، طلا و مهار گرانیها میداند. به گفته او، در این صورت، اعتراضها تا زمان دستیابی معترضان به مطالبات خود ادامه خواهد داشت؛ هرچند ممکن است برای مدتی فروکش کند، اما بار دیگر و به بهانهای تازه سر برمیآورد و حتی با توجه به میزان نارضایتیها و خشم بخشی از جامعه از سیاستهای کشور، رادیکالتر میشود.
او معتقد است در این سناریو، نهادهای مسئول نظم و امنیت، با درس گرفتن از تجربههای گذشته، از خشونت پرهیز کرده و تمرکز خود را بر مهار و آرامسازی اعتراضها خواهند گذاشت. همچنین رسانههای وابسته به حاکمیت نیز با انعکاس منصفانه اعتراضها، از سیاسیسازی آن و نسبت دادن معترضان به خارج از کشور خودداری خواهند کرد؛ موضوعی که به گفته دبیریمهر، در گذشته هم رسانهها و هم نهادهای امنیتی در آن چندان موفق عمل نکردهاند.
او تأکید میکند نوع مواجهه حکومت با اعتراضهای شکلگرفته میتواند سناریوهای سوم و چهارم را رقم بزند.
به گفته دبیریمهر، اگر حکومت اعتراضها را بهمثابه نوعی براندازی نرم تعبیر کند، رسانههای وابسته روایت انقلابی از آن ارائه دهند و نهادهای امنیتی و انتظامی با معترضان مانند دشمن یا ستون پنجم برخورد کنند، نهتنها اعتراضها آرام نخواهد شد، بلکه تشدید شده و به خشونت کشیده میشود. در سناریوی سوم و خوشبینانهترین حالت، حکومت با سرکوب گسترده و شدید، اعتراضها را خاموش خواهد کرد، اما به باور او، در چنین شرایطی احتمال بروز سناریوی چهارم افزایش مییابد.
این تحلیلگر مسائل سیاسی سناریوی چهارم را بدبینانهترین سناریوی قابل تصور خوانده و می گوید در این وضعیت، شاهد مداخله کشورهای خارجی، بهویژه اسرائیل، در اعتراضهای داخلی ایران خواهیم بود؛ مداخلهای که میتواند اعتراضهای صنفی و مسالمتآمیز را به اغتشاشات خشن علیه ساختار سیاسی کشور منحرف کند.
دبیریمهر هشدار میدهد که در این وضعیت، هم احتمال درگیری نظامی مجدد و حتی ترور مقامات وجود دارد و هم احتمال ورود عوامل و گروههای وابسته به موساد به اعتراضهای خیابانی. او به اظهارات اخیر یک اکانت فارسیزبان وابسته به موساد اشاره میکند که اعلام کرده بود از معترضانی که خواستار سرنگونی جمهوری اسلامی هستند، حمایت میکند. لازم به ذکر است که ترامپ جمعه ۱۲ دی در شبکه اجتماعی تروثسوشال نوشت «اگر ایران به معترضان مسالمتآمیز شلیک کند و طبق رویه همیشگی آنها را بهطور خشونتآمیز بکشد، ایالات متحده آمریکا به کمک آنها خواهد آمد. ما کاملاً آماده و مجهز هستیم.»
به گفته دبیریمهر، سناریوی چهارم در تاریخ جنبشهای اعتراضی ایران سابقه نداشته، اما با توجه به شواهد موجود، در صورت خشونتآمیز شدن اعتراضها، احتمال وقوع آن بالاست. او در همین راستا به هشدارهای رئیسجمهور و رئیس مجلس اشاره میکند که اعلام کردهاند در صورت حمله مجدد اسرائیل، پاسخ ایران سخت و غیرقابل محاسبه خواهد بود.
این تحلیلگر مسائل سیاسی در جمعبندی تأکید میکند که در شرایط کنونی، توپ و میدان در اختیار جمهوری اسلامی است و حاکمیت میتواند با پرهیز از خشونت در مواجهه با اعتراضها و ارائه پاسخهای ملموس و عملی به مطالبات مردم ناراضی، از خشونتآمیز شدن اعتراضها و مداخله احتمالی اسرائیل جلوگیری کند.
نتیجه سرکوب و کشتار مردم محکوم به شکست و به مداخله خارجی خواهد انجامید؛ افق روشنی در این خشونتهای سابقه دار وجود ندارد. 
