ماجرای نفتکشهایی که میخواهند راهی چین شوند؛ آیا ایران واقعاً در حال شکستن محاصره آمریکاست؟
رویداد۲۴| محاصرهای که قرار بود صادرات نفت ایران را به بنبست بکشاند، حالا با یک تحرک تازه در آبهای خلیج فارس به چالش کشیده شده است؛ یک نفتکش در حال دریافت نفت خام ایران از کشتی دیگری است و همزمان رسانههای داخلی از آماده شدن دهها نفتکش برای حرکت به سمت چین خبر میدهند. در تهران نیز صحبت از پاسخ نظامی به هرگونه تعرض آمریکا به نفتکشهای ایرانی است. اما آیا این تحولات به معنای تغییر موازنه و شکست محاصره دریایی واشنگتن است یا تهران هنوز در مرحله آزمودن خطوط قرمز آمریکا قرار دارد؟
آنچه تاکنون از گزارشهای ردیابی نفتکشها و منابع بینالمللی برمیآید، بیشتر از آنکه نشانه شکست محاصره باشد، از تلاش ایران برای پیدا کردن روزنهای در سازوکار آن حکایت دارد؛ تلاشی که البته میتواند به یکی از خطرناکترین نقاط تنش میان تهران و واشنگتن تبدیل شود.
آنچه فعلاً از شکستن محاصره میدانیم
نقطه آغاز تحولات اخیر، گزارشی است که خبرگزاری رویترز در ۲۸ آبان منتشر کرد. بر اساس اطلاعات شرکت ردیابی دریایی «تانکرترکرز»، یک نفتکش در آبهای خلیج فارس در حال دریافت نفت خام ایران از نفتکش دیگری از طریق روش انتقال کشتی به کشتی بوده است. سمیر مدنی، از بنیانگذاران این شرکت، به رویترز گفته است در صورت خروج موفق این نفتکش از محدوده محاصره آمریکا، نخستین محموله موفق نفت خام ایران از زمان ازسرگیری محاصره در تیرماه خواهد بود.
اما یک نکته تعیینکننده در این گزارش وجود دارد؛ نام نفتکش و مقصد محموله اعلام نشده و خروج موفق آن از محدوده محاصره نیز تأیید نشده است؛ بنابراین فعلاً با گزارش بارگیری نفت و احتمال تلاش برای عبور از محاصره روبهرو هستیم، نه سند قطعی شکسته شدن آن.
در همین حال، صابریننیوز از آماده شدن دهها نفتکش ایرانی برای حرکت به سمت چین خبر داده و خبرگزاری فارس نیز خواستار اعزام کاروان نفتکشها به این کشور شده است. با این حال، انتشار چنین اخباری به معنای آغاز حرکت یا عبور موفق این نفتکشها نیست.
چرا انتقال نفت از یک کشتی به کشتی دیگر به معنای شکست محاصره نیست؟
برای درک اهمیت ماجرا باید میان بارگیری نفت و رساندن آن به خریدار تفاوت قائل شد. ایران حتی در دوره محاصره نیز توانسته نفت خود را روی نفتکشها بارگیری کند؛ مسئله اصلی این است که آیا این کشتیها میتوانند از محدوده کنترل دریایی آمریکا عبور کنند و محموله را به مقصد برسانند یا خیر.
واشنگتن نیز ظاهراً متوجه همین روزنه شده است. فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) دستورالعمل تازهای صادر کرده که بر اساس آن، حتی کشتیهایی که در آبهای بینالمللی و خارج از بنادر ایران، محمولهای را از نفتکشهای مشمول محاصره تحویل بگیرند، ممکن است بهعنوان دورزننده محاصره شناسایی شوند.
بر اساس این دستورالعمل، نیروهای آمریکایی میتوانند چنین کشتیهایی را متوقف، بازرسی و مسیرشان را تغییر دهند یا محموله آنها را توقیف کنند. استفاده از زور در صورت سرپیچی از دستورهای قانونی نیز منتفی دانسته نشده است.
آمارهای منتشرشده از سوی سازمان «اتحاد علیه ایران هستهای» نیز تصویر چندان امیدوارکنندهای از وضعیت صادرات نفت ایران ارائه نمیدهد. بر اساس گزارش این سازمان، از زمان بازگشت محاصره در ۲۳ تیر، حدود ۱۲ نفتکش کوچک حامل گاز مایع نفتی توانستهاند از خط محاصره عبور کنند، اما هیچ نفتکش حامل نفت خام که پس از این تاریخ با موفقیت از محدوده محاصره خارج شده باشد، شناسایی نشده است.
این گزارش همچنین از شناسایی دستکم ۵۵ نفتکش حامل نفت و فرآوردههای نفتی ایران در نزدیکی سواحل کشور خبر میدهد. به این ترتیب، مسئله فقط توانایی ایران برای تولید و بارگیری نفت نیست؛ تهران با انباشت محمولههایی روبهروست که رساندن آنها به بازار جهانی با محدودیت جدی مواجه شده است.
محاصره آمریکا چقدر به اقتصاد ایران آسیب زده است؟
محاصره دریایی آمریکا از ۲۳ تیر از سر گرفته شد و بهتدریج صادرات نفت خام ایران را بهشدت محدود کرد. رویترز در ۱۰ شهریور گزارش داده بود که ایران حدود هفت هفته نتوانسته محموله معناداری از نفت خام خود را از تنگه هرمز عبور دهد؛ وضعیتی که حتی در دوره فشار حداکثری تحریمها نیز سابقه نداشت.
برآورد شرکتهای ردیابی انرژی نشان میداد بارگیری نفت خام و میعانات ایران از حدود دو میلیون بشکه در روز در اسفند و فروردین به حدود ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز در مرداد و شهریور کاهش یافته است. گزارش مهرماه سازمان «اتحاد علیه ایران هستهای» نیز صادرات نفت ایران را تنها ۱۵ هزار و ۸۰۶ بشکه در روز برآورد کرده بود.
این ارقام نشان میدهد محاصره صرفاً یک اقدام نمایشی یا فشار روانی نیست و آثار اقتصادی آن قابل اندازهگیری است. محدود شدن صادرات، کاهش درآمدهای ارزی و دشوارتر شدن تأمین منابع مالی دولت، هزینههایی است که تهران ناچار به تحمل آنهاست.
البته حفظ این وضعیت برای واشنگتن نیز بدون هزینه نیست. الجزیره در ۲۹ آبان با انتشار گزارشی درباره یک یادداشت داخلی اداره دریانوردی آمریکا، از افزایش خطرات کشتیرانی، بالا رفتن هزینه بیمه و کاهش ظرفیت حملونقل در منطقه خبر داد. در این یادداشت آمده است: «کشتیهای تجاری اکنون با اقدام نظامی از سوی هر دو طرف مواجه هستند.»
بنابراین محاصره برای آمریکا نیز هزینههای امنیتی و اقتصادی دارد، اما این هزینهها تاکنون به عقبنشینی واشنگتن از اجرای آن منجر نشده است.
تهدید تأسیسات نفتی کشورهای خلیج فارس؛ بازدارندگی یا گسترش جنگ؟
در کنار تحرکات نفتکشها، تهدید به هدف قرار دادن تأسیسات نفتی کشورهای منطقه نیز اهمیت پیدا کرده است. عربستان و امارات بخش مهمی از صادرات انرژی خود را از مسیرهای دریایی و زیرساختهای نفتی منطقه انجام میدهند. هدف قرار گرفتن پایانهها، بنادر یا خطوط انتقال نفت میتواند دامنه بحران را از مرزهای ایران فراتر ببرد و بازار جهانی انرژی را با شوک تازهای مواجه کند.
با این حال، میان توانایی ایران برای ایجاد اختلال در زیرساختهای انرژی منطقه و توانایی آن برای شکستن محاصره دریایی آمریکا تفاوت وجود دارد. تهدید نخست میتواند هزینه ادامه تقابل را برای آمریکا و کشورهای منطقه افزایش دهد، اما تهدید بهتنهایی مسیر صادرات نفت ایران را باز نمیکند. حتی اگر تهران در پاسخ به توقیف یک نفتکش به زیرساختهای منطقه حمله کند، نتیجه لزوماً عقبنشینی آمریکا از محاصره نخواهد بود.
گزارش تحلیلی سیانان در ۲۸ آبان نیز به همین تغییر موازنه اشاره دارد. این رسانه با بررسی دیدگاه کارشناسان نوشته است که قدرت ایران برای اعمال فشار بر تنگه هرمز در حال کاهش است؛ زیرا صادرات نفت کشورهای منطقه تا حد زیادی احیا شده و بازار جهانی دیگر مانند ماههای نخست جنگ، به همان اندازه تحت تأثیر تهدید بسته شدن این آبراه قرار ندارد.
حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد ایران در گروه بینالمللی بحران، در گفتوگو با سیانان هشدار داده است اگر تهران احساس کند اهرم فشارش بر تنگه هرمز تضعیف شده و محاصره آمریکا همچنان هزینه اقتصادی سنگینی تحمیل میکند، ممکن است به سمت اقدامات پرخطرتر، از جمله رویارویی مستقیمتر با نیروهای دریایی آمریکا، حرکت کند.
تریتا پارسی از چه تغییری در رفتار تهران میگوید؟
در این میان، اظهارات تریتا پارسی، معاون اجرایی مؤسسه کوئینسی، نیز قابل توجه است. او در تحلیل خود برای سیانان گفته است تهران پس از شکست انتخاباتی جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای آمریکا، اعتمادبهنفس بیشتری پیدا کرده است.
پارسی معتقد است یکی از موانع اصلی توافق، مخالفت تهران با دادن یک پیروزی نمادین به دونالد ترامپ است؛ پیروزیای که بتواند برای رئیسجمهور آمریکا جنبه حیثیتی و سیاسی داشته باشد. از نگاه او، حساسیت دو طرف نسبت به حفظ وجهه سیاسی، امکان رسیدن به توافق را دشوارتر کرده است.
این تحلیل نشان میدهد تحرکات اخیر ایران را باید در چارچوب تلاش برای تغییر شرایط مذاکره نیز بررسی کرد. تهران میخواهد نشان دهد ادامه محاصره دریایی بدون هزینه نخواهد بود و در صورت تداوم فشار اقتصادی، ابزارهای دیگری برای افزایش هزینههای واشنگتن در اختیار دارد.
اما این راهبرد یک تناقض جدی دارد: هرچه ایران برای شکستن محاصره به اقدامات پرریسکتری متوسل شود، احتمال برخورد مستقیم با نیروی دریایی آمریکا نیز افزایش مییابد؛ برخوردی که میتواند بهجای باز کردن مسیر صادرات، شرایط اقتصادی و امنیتی ایران را دشوارتر کند.
شکست محاصره یا آغاز یک آزمون پرهزینه؟
واقعیت این است که هنوز نمیتوان از شکست محاصره آمریکا سخن گفت. گزارش بارگیری یک نفتکش و انتقال نفت در آبهای خلیج فارس، نشانه تلاش تهران برای آزمودن محدودیتهای اعمالشده و پیدا کردن مسیرهای تازه صادراتی است؛ اما تا زمانی که عبور موفق نفتکش از محدوده محاصره و رسیدن محموله به مقصد تأیید نشود، نمیتوان آن را پیروزی عملیاتی ایران دانست.
از سوی دیگر، آمریکا با گسترش دامنه نظارت و تهدید به توقیف کشتیهای مرتبط با انتقال نفت ایران نشان داده که قصد ندارد بهآسانی این روزنهها را باز بگذارد. در نتیجه، حتی عبور احتمالی یک نفتکش نیز به معنای پایان محاصره نیست؛ معیار واقعی، امکان تکرار این عملیات و تبدیل آن به مسیری پایدار برای صادرات نفت خواهد بود.
تهران اکنون با انتخاب دشواری روبهروست؛ تحمل فشار اقتصادی و تلاش برای مذاکره، یا افزایش سطح تقابل برای وادار کردن واشنگتن به عقبنشینی. گزینه دوم ممکن است هزینه محاصره را برای آمریکا و کشورهای منطقه بالا ببرد، اما تضمینی وجود ندارد که نتیجه آن باز شدن مسیر صادرات نفت ایران باشد.