سیگنال ونس به تهران؛ توافق نزدیک است یا بازی جدید واشنگتن؟
رویداد۲۴| روابط تهران و واشنگتن بار دیگر به یکی از پیچیدهترین مقاطع خود رسیده است؛ چنانکه امضای الکترونیکی تفاهمنامه ۱۴ مادهای میان مسعود پزشکیان و دونالد ترامپ در اواخر خردادماه، امید به آغاز یک آتشبس دیپلماتیک را زنده کرد، اما تحولات چند روز گذشته نشان داده است که مسیر رسیدن به توافق نهایی، بسیار دشوارتر از آن چیزی است که در نخستین ساعات انتشار خبر تفاهم تصور میشد.
در حالی که از یک سو مقامهای آمریکایی از نزدیک بودن گفتوگوهای تازه و حتی آغاز مرحله تدوین توافق نهایی سخن میگویند، از سوی دیگر تهران همچنان تأکید میکند که مذاکرات مستقیم آغاز نشده و هرگونه پیشرفت، منوط به مشاهده «اقدامات عملی» از سوی واشنگتن است. همین دو روایت متفاوت، امروز به مهمترین نشانه از وضعیت واقعی مذاکرات تبدیل شده است؛ وضعیتی که نشان میدهد اختلاف دو کشور دیگر فقط بر سر محتوای توافق نیست، بلکه حتی درباره تعریف مرحله کنونی مذاکرات نیز اجماع وجود ندارد.
چراغ سبز واشنگتن؛ اما بدون تضمین
جدیدترین پیام از سوی آمریکا را جیدی ونس، معاون رئیسجمهور، ارسال کرد؛ او با «پیروزی برای آمریکا» خواندن تفاهم اولیه، عملاً بر تمایل کاخ سفید برای ادامه این مسیر تأکید کرد. همزمان، پس از میانجیگریهای فشرده قطر، عمان و پاکستان، قرار شد سوئیس میزبان گفتوگوهای فنی برای تدوین نقشه راه توافق نهایی در یک بازه ۶۰ روزه باشد.
اما برخلاف فضای خوشبینانه اولیه، همین آغاز نیز با وقفه روبهرو شد. تعویق نشستهای برنامهریزیشده در ژنو و دوحه، بیش از آنکه ناشی از مشکلات فنی باشد، از بیاعتمادی عمیق دو طرف حکایت دارد. تهران بر اجرای اصل «تعهد در برابر تعهد» تأکید میکند و حاضر نیست پیش از دریافت نشانههای ملموس، وارد مرحله اجرای تعهدات شود. در مقابل، واشنگتن نیز میکوشد ابتدا میزان آمادگی ایران برای ورود به توافق جامع را بسنجد.
این اختلاف، شاید مهمترین تفاوت وضعیت امروز با دورههای پیشین مذاکرات باشد؛ دو طرف هنوز حتی بر سر اینکه دستور کار نخستین دور مذاکرات چه باشد نیز اتفاقنظر ندارند.
چرا دوحه هنوز به ایستگاه توافق تبدیل نشده است؟
در روزهای گذشته، دوحه بار دیگر به عنوان یکی از مراکز اصلی رایزنیها مطرح شد، اما برخلاف برخی گمانهزنیها، نه ایران و نه قطر از آغاز مذاکرات مستقیم خبر ندادند. در مقابل، روایت واشنگتن همچنان بر ادامه گفتوگوها و تلاش برای پیشبرد توافق استوار است.
همین اختلاف روایت، یک نکته مهم را آشکار میکند؛ آمریکا تلاش دارد این پیام را به بازارها و متحدان خود منتقل کند که روند دیپلماسی متوقف نشده است، اما ایران ترجیح میدهد سطح انتظارات را پایین نگه دارد تا در صورت شکست یا تأخیر مذاکرات، هزینه سیاسی آن متوجه تهران نشود.
به بیان دیگر، آنچه امروز میان تهران و واشنگتن جریان دارد، بیش از آنکه مذاکره بر سر متن توافق باشد، چانهزنی بر سر نحوه آغاز مذاکرات نهایی است.
سایه میدان بر میز مذاکره
در همین حال، تحولات میدانی نیز بار دیگر بر روند دیپلماسی سایه انداخته است. حملات اخیر آمریکا به خاک ایران و ادامه تنشها در منطقه، از نگاه تهران نقض روح تفاهمنامه محسوب میشود. وزارت امور خارجه ایران این اقدامات را مغایر با تعهدات اولیه دانسته و تأکید کرده است که نمیتوان همزمان از دیپلماسی سخن گفت و فشار نظامی را افزایش داد.
در سوی دیگر، برخی تحلیلگران غربی معتقدند کاخ سفید تلاش میکند پیش از ورود به مرحله تعیین خطوط قرمز توافق نهایی، از اهرم فشار نظامی برای تقویت موقعیت چانهزنی خود استفاده کند؛ رویکردی که تاکنون با مقاومت تهران مواجه شده است.
همین مسئله نشان میدهد برخلاف تصور اولیه، تفاهم اخیر نه پایان تنش، بلکه آغاز مرحلهای تازه از رقابت بر سر تعیین قواعد بازی است.
مخالفان داخلی؛ مانعی که همچنان پابرجاست
اگرچه در سطح بینالمللی، کشورهایی مانند چین از ادامه روند دیپلماتیک حمایت کردهاند و بر حفظ تفاهم تأکید دارند، اما در داخل ایران همچنان مخالفتهای جدی با مسیر مذاکرات وجود دارد.
جریانهای منتقد دولت و برخی رسانههای اصولگرا، تفاهم اخیر را عقبنشینی در برابر آمریکا توصیف میکنند و تلاش دارند هزینه سیاسی مذاکرات را افزایش دهند. این در حالی است که مجموعه تصمیمگیران ارشد کشور، با وجود تأکید بر حفظ خطوط قرمز، هنوز مسیر دیپلماسی را به طور کامل نبستهاند.
همین دوگانگی، یکی دیگر از دلایلی است که باعث شده دولت پزشکیان با احتیاط بیشتری در مسیر اجرای تفاهم حرکت کند.
معافیتهای تحریمی؛ فرصت یا اهرم فشار؟
در حوزه اقتصادی نیز نشانهها چندان قطعی نیست. اظهارات اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، درباره موقتی بودن معافیتهای تحریمی، نشان داد که واشنگتن قصد ندارد این امتیازها را بدون پیشرفت در مذاکرات تثبیت کند.
در شرایطی که اقتصاد ایران همچنان با فشار تورمی، نوسانات ارزی و محدودیتهای بانکی روبهروست، این معافیتها میتواند فرصتی برای تنفس کوتاهمدت باشد، اما هنوز فاصله زیادی تا تبدیل شدن به یک گشایش پایدار وجود دارد.
به همین دلیل، بازار نیز برخلاف روزهای نخست پس از تفاهم، اکنون با احتیاط بیشتری به اخبار مذاکرات واکنش نشان میدهد؛ زیرا فعالان اقتصادی دریافتهاند که تفاهم اولیه، به معنای رفع قطعی موانع نیست.
توافق هنوز آغاز نشده است
مهمترین واقعیت امروز شاید این باشد که برخلاف فضای خوشبینانه هفتههای گذشته، تهران و واشنگتن هنوز در مرحله اعتمادسازی قرار دارند، نه توافقسازی. اختلاف بر سر شکل مذاکرات، تداوم فشارهای نظامی، مخالفتهای داخلی و ابهام درباره آینده تحریمها، همگی نشان میدهد ماراتن ۶۰ روزه پیشرو بیش از آنکه یک مسیر هموار برای رسیدن به توافق باشد، آزمونی برای سنجش میزان اراده دو طرف در عبور از بیاعتمادی تاریخی است.
اگر قرار باشد تفاهم اخیر به توافقی پایدار تبدیل شود، صرف برگزاری نشستهای فنی یا تبادل پیام از طریق میانجیها کافی نخواهد بود؛ آنچه تعیینکننده است، تصمیم تهران و واشنگتن برای عبور از مرحله «آزمون نیتها» و ورود به مرحله «اقدام در برابر اقدام» است. تا آن زمان، هر خبر از دوحه، ژنو یا واشنگتن، بیش از آنکه نشانه نزدیک شدن به توافق نهایی باشد، بخشی از نبرد سیاسی و رسانهای دو طرف برای افزایش قدرت چانهزنی خواهد بود.
