آیتالله جعفر سبحانی کیست؟ | و چرا برای اقامه نماز بر پیکر رهبری انتخاب شد؟
رویداد۲۴ | بر اساس برنامه اعلامشده، نماز بر پیکر آیتالله علی خامنهای در مراسم تهران را آیتالله جعفر سبحانی اقامه خواهد کرد. ابتدا گفته شد که آیتالله ناصر مکارم شیرازی به همراه آیتالله حسین نوری همدانی در دیگر مراسمهای پیشبینیشده در قم و مشهد بر پیکر رهبر شهید نماز خواهند خواهند؛ سه مرجعی که به نزدیکی شان به اصولگرایان شهره اند. اما شب گذشته خبری مبنی بر تغییر برنامه قم و واگذاری آن به ایت الله جوادی آملی منتشر شد . به نظر میرسد این تغییر ناگهانی بی ارتباط به فتوای مکارم شیرازی مبنی بر کراهت تکرار اقامه نماز میت نباشد.
در میان این چهره ها، انتخاب جعفر سبحانی برای مراسم تهران اهمیت بیشتری دارد؛ مراسمی که قرار است گستردهترین و سیاسیترین بخش تشییع باشد و تصاویر آن بهعنوان قاب اصلی وداع با رهبر جمهوری اسلامی ثبت شود.
اما چرا سبحانی انتخاب شد؟
پاسخ را باید در چهار ویژگی او جستوجو کرد: سن و مرتبه بالای حوزوی، سابقه فراوان در اقامه نماز میت روحانیان بلندپایه، نزدیکی تاریخی به رهبر پیشین و مواضع سیاسی و فقهیای که او را در زمره مراجع همسو با هسته سخت قدرت قرار داده است.
پیرمرد ۹۷ ساله حوزه قم
جعفر سبحانی تبریزی در ۲۰ فروردین ۱۳۰۸ در تبریز متولد شد. پدرش، شیخ محمدحسین سبحانی خیابانی، از روحانیان تبریز بود و فرزندش را از نوجوانی به مسیر تحصیلات حوزوی هدایت کرد.
سبحانی در ۱۴ سالگی وارد مدرسه علمیه طالبیه تبریز شد و پس از گذراندن مقدمات، به قم مهاجرت کرد. او در حوزه قم از درس چهرههایی مانند آیتالله حسین بروجردی، سیدمحمد حجت کوهکمرهای و روحالله خمینی استفاده کرد.
فعالیت او فقط به تدریس فقه و اصول محدود نماند. سبحانی بیشتر از بسیاری از مراجع همنسلش به علم کلام، تاریخ اسلام، تفسیر و مناظرههای اعتقادی پرداخت. او از نویسندگان مجله «مکتب اسلام»، از مدیران دارالتبلیغ اسلامی و بنیانگذار مرکز تخصصی کلام اسلامی در قم بود.
سبحانی همچنین در نخستین سالهای پس از انقلاب، نمایندگی مردم آذربایجان شرقی را در مجلس خبرگان قانون اساسی بر عهده داشت و در تدوین نخستین قانون اساسی جمهوری اسلامی مشارکت کرد.
رضا استادی، مهدی شبزندهدار، یوسف صانعی، علی ربانی گلپایگانی و عبدالحسین خسروپناه از جمله روحانیانی هستند که در شمار شاگردان یا استفادهکنندگان از درسهای او معرفی شدهاند.
این سابقه طولانی، نخستین دلیل انتخاب سبحانی است. نماز بر پیکر رهبر جمهوری اسلامی باید از سوی فردی اقامه شود که از نظر مرتبه علمی و حوزوی، انتخابش با اعتراض جدی درون حوزه مواجه نشود. سبحانی از معدود مراجع زندهای است که هم سن و سابقه بالایی دارد و هم عنوان مرجع تقلیدش در ساختار رسمی به رسمیت شناخته شده است.
مرجعی که بارها بر پیکر روحانیان نماز خوانده است
عامل دوم، تجربه آیینی سبحانی است.
او در سالهای گذشته بر پیکر تعدادی از چهرههای برجسته حوزه و جمهوری اسلامی نماز خوانده است؛ از آیتالله محمد مؤمن، عضو فقهای شورای نگهبان و مجلس خبرگان، تا آیتالله ابراهیم جناتی، شیخ عباس محفوظی، علیپناه اشتهاردی و شماری دیگر از روحانیان سرشناس قم. آیت الله جناتی به فتاوی شاذ در حوزه علمیه شهرت داشت.
سه مرجع نزدیک به رهبر
بیشتر بخوانید:
وداع در مصلی | جای چه کسانی در مراسم تشییع خالی بود؟
مرجع سنتی و چالشهای مدرن؛ نگاهی به زندگی و فتاوای ناصر مکارم شیرازی
مهمترین دلیل سیاسی انتخاب سبحانی را باید در رابطه او با آیتالله خامنهای جستوجو کرد.
پاییز ۱۳۸۹، در شرایطی که هنوز آثار اعتراضات گسترده پس از انتخابات ریاستجمهوری ۱۳۸۸ بر فضای سیاسی ایران سنگینی میکرد، رهبر جمهوری اسلامی چند بار به قم سفر کرد. در یکی از این سفرها، آیتالله خامنهای به دیدار سه مرجعی رفت که امروز قرار است بر پیکرش نماز بگذارند؛ ناصر مکارم شیرازی، حسین نوری همدانی و جعفر سبحانی.
این همزمانی را دشوار میتوان صرفاً اتفاقی دانست.
سفرهای آیتالله خامنهای به قم در آن مقطع، فقط دیدارهایی حوزوی نبود. پس از اعتراضات ۱۳۸۸، بخشی از روحانیان برجسته و مراجع تقلید یا سکوت کرده بودند یا نسبت به برخورد با معترضان، بازداشتها و فضای سیاسی کشور انتقاد داشتند. در چنین شرایطی، دیدار رهبر جمهوری اسلامی با مراجع نزدیکتر به حاکمیت، نمایش حمایت بخشی از حوزه از ساختار سیاسی بود. مکارم، نوری همدانی و سبحانی در رسانهها بهعنوان مراجعی نزدیک به جریان محافظهکار شناخته میشدند.
چرا جوادی آملی انتخاب نشد؟
در هفتههای منتهی به مراسم، نام آیتالله جوادی آملی نیز مطرح شده بود. او از نظر علمی و حوزوی جایگاهی بسیار بلند دارد و از چهرههای مورد احترام رهبر جمهوری اسلامی بوده است. اما جوادی آملی در مقایسه با سبحانی، مکارم و نوری همدانی، فاصله سیاسی بیشتری با جریانهای تندرو داشته و در مواردی نیز نسبت به وضعیت اقتصادی، فساد، بیعدالتی و عملکرد مسئولان انتقاد کرده است. در مقابل، سبحانی گزینهای نزدیک تر بود.
آیت الله جعفر سبحانی کیست؟ | از زندان شاه تا مرجعیت در جمهوری اسلامی
یکی از روایتهای مهم زندگی سبحانی به دوران پیش از انقلاب بازمیگردد.
بر اساس روایتی که در رسانههای حوزوی منتشر شده، مأموران حکومت پهلوی قصد بازداشت آیتالله ناصر مکارم شیرازی را داشتند. سبحانی که در آن لحظه حضور داشت، به مکارم دلگرمی داد و از او حمایت کرد. مأموران ساواک نیز در واکنش، هر دو را بازداشت و زندانی کردند.
اطلاعات عمومی درباره زندگی خصوصی و تعداد دقیق فرزندان آیتالله سبحانی محدود است. یکی از فرزندان شناختهشده او علیرضا اقبال سبحانی است که در سال ۱۳۹۲ در مدینه عمامهگذاری شد.
سبحانی عموماً از مراجع نزدیک به جریان اصولگرا محسوب میشود، اما مواضع او همیشه به معنای همراهی کامل با تندروترین جناحهای سیاسی نبوده است. او در انتخابات مجلس سال ۱۳۹۸، پس از رد صلاحیت گسترده داوطلبان، گفت جای شگفتی است که بیش از ۹۰ نفر از نمایندگان وقت مجلس رد صلاحیت شدهاند.
سبحانی از حامیان تغییر ساختار سیاسی از نظام ریاستی به نظام پارلمانی بوده است؛ طرحی که موافقانش آن را راهی برای کاهش تنش میان دولت و دیگر نهادها میدانستند و منتقدان میگفتند با وجود نظارت استصوابی، میتواند دایره انتخاب مردم را محدودتر و فرایند خالصسازی قدرت را تقویت کند.
یکی از جنجالی ترین مداخلات سیاسی سبحانی، مخالفت او با طرح تعطیلی شنبهها بود و ریشه این مخالفت هم تشبه آن به تعطیلی شنبه در آیین یهودیان و تقویم کشورهای غربی بود.
مواضع سبحانی درباره حجاب هم از جنجالیترین بخشهای کارنامه اجتماعی اوست. او در سال ۱۳۹۴، در دیدار با فرمانده نیروی انتظامی، حجاب را «نماد جمهوری اسلامی» توصیف کرد و بدحجابی را از رباخواری بدتر دانست!
او در پاسخ به استفتائات مختلف، پوشیدن جوراب نازک در برابر نامحرم و مانتوی کوتاه و تنگ را جایز ندانسته و حتی پوشیدن لباسهای باز در مراسم زنانه را در صورتی که مصداق «تشبه به کفار» باشد، حرام اعلام کرده است.
در سال ۱۴۰۴، فتوایی از سبحانی منتشر شد که بر اساس آن دوچرخهسواری و موتورسواری زنان در صورتی که موجب جلب توجه نامحرمان شود، حرام است. پس از واکنشهای گسترده، دفتر او توضیح داد که موتورسواری زنان ذاتاً حرام نیست؛ اما اگر با پوشش نامناسب، جلوهگری یا ایجاد مفسده اجتماعی همراه شود، حکم حرمت پیدا میکند.
سبحانی در سال ۱۳۹۳ گفته بود «ورود گسترده دختران به دانشگاه به مصلحت کشور نیست» و نیازی نیست همه دختران وارد دانشگاه شوند!
او در مقاطعی نیز از تفکیک دانشگاههای دختران و پسران حمایت کرده بود.
سبحانی حتی درباره معماری شهر قم نیز از منظر شرعی اظهارنظر کرده است. او گفته بود خانهها نباید بهگونهای ساخته شوند که بر یکدیگر اشراف داشته باشند و زنی در حیاط خانه خود مجبور شود به دلیل نگاه همسایگان چادر بر سر کند.
در سال ۱۳۹۷ و همزمان با تلاشهایی در مجلس برای بررسی برابری دیه زنان و مردان، سبحانی تأکید کرد مجلس نباید وارد این موضوع شود.
سبحانی در دهه ۱۳۹۰ به راهاندازی تماس تصویری اپراتور رایتل نیز اعتراض کرد. او یک قدم پیشتر رفته و گفته بود باید از خریدوفروش و استفاده از چنین امکانی جلوگیری شود و دولت نباید فناوریای را در اختیار مردم قرار دهد که از نگاه او مفاسد اخلاقی آن بیشتر از فوایدش است.
سبحانی در سیاست خارجی هم ورود می کرد و به برگزاری مسابقه موسیقی یوروویژن در باکو و برگزاری رژه همجنسگرایان اعتراض کرد و از دولت جمهوری آذربایجان خواست مانع این برنامهها شود.
فتوای شاهین نجفی
پس از انتشار یکی از ترانههای شاهین نجفی و اتهام توهین به مقدسات شیعه، سبحانی برای شاهین نجفی تلویحا حکم ارتداد صادر کرد و اعلام کرد در صورتی که اهانت به یکی از امامان یا مقدسات مسلم باشد، حکم او با حکم سلمان رشدی تفاوتی ندارد.
این موضع در رسانهها بهعنوان صدور حکم ارتداد یا تأیید مجازات سنگین علیه این خواننده بازتاب یافت و نام سبحانی را وارد یکی از جنجالیترین پروندههای فرهنگی آن سالها کرد.
جدال با روشنفکری| عبدالکریم سروش، مصطفی ملکیان و محدثی
بیشتر بخوانید:
سبحانی بارها به دیدگاههای روشنفکران دینی واکنش نشان داده است. او درباره عبدالکریم سروش گفت برای کسی که قرآن را «تراوش فکر پیامبر» میداند، متأسف است.
او همچنین به سخنانی منسوب به مصطفی ملکیان درباره شباهت آموزههای اخلاقی قرآن و نهجالبلاغه با مکتب رواقی و فلسفه یونان اعتراض کرد.
سبحانی گفت اشتراک آموزههایی مانند عدالت و نیکی، نه نشانه اقتباس اسلام از یونان، بلکه نتیجه ریشه مشترک آنها در عقل و فطرت انسانی است.
او در پایان از اینکه ملکیان، با وجود برخاستن از خانوادهای روحانی، چنین سخنانی گفته است، اظهار تأسف کرد.
در بهمن ۱۳۹۸، سبحانی در نامهای سرگشاده به محمود دعایی، مدیرمسئول روزنامه اطلاعات، به انتشار گزارشی از سخنان حسن محدثی، جامعهشناس دین، اعتراض کرد.
او برداشت کرده بود که محدثی فرهنگ دینی را ناسازگار با تمایلات طبیعی مردم، از جمله عشق، معرفی کرده است. سبحانی این تحلیل را تبلیغ اباحیگری و ضد فطری دانستن تعالیم اسلامی خواند و از روزنامه اطلاعات خواست مطالبی منتشر نکند که به گفته او «اخلاق را ویران میکند».
او همچنین با اشاره به عضویت محدثی در هیئت علمی دانشگاه آزاد پرسید: «دستپرورده چنین استادی چه خواهد بود؟»
حسن محدثی در پاسخ نوشت امیدوار است روحانیان همانقدر که نسبت به مباحث فکری حساساند، نسبت به درد، فقر و شرایط دشوار زندگی مردم نیز حساسیت نشان دهند.
دفاع از چندهمسری
سبحانی بار دیگر نیز به سرمقالهای در روزنامه اطلاعات اعتراض کرد؛ این بار درباره چندهمسری. روزنامه اطلاعات چندهمسری را از بقایای سنتهای بدوی و رو به انقراض توصیف کرده بود. سبحانی در پاسخ نوشت اسلام تعدد زوجات را نه بهعنوان «غذا»، بلکه بهعنوان «دارو» تجویز کرده است.
سبحانی در سال ۱۴۰۴ در نامهای به رئیس قوه قضائیه خواستار آن شد که در همه عقدنامهها پرداخت مهریه به شکل «عندالاستطاعه» ثبت شود، نه «عندالمطالبه».
معنای این پیشنهاد آن بود که زن تنها زمانی بتواند مهریه را دریافت کند که توانایی مالی مرد اثبات شده باشد، نه اینکه اصل مطالبه برای ایجاد تعهد فوری کافی باشد.
این دیدگاه با اعتراض برخی فعالان حقوق زنان روبهرو شد، زیرا آنان معتقد بودند در شرایط فقدان حقوق برابر در طلاق، حضانت و دیگر حوزههای خانواده، محدودکردن امکان مطالبه مهریه یکی از معدود ابزارهای حقوقی زنان را تضعیف میکند.
معامله با اسرائیل، حتی با واسطه
در سال ۱۴۰۲، سبحانی همراه با مکارم شیرازی و نوری همدانی هرگونه معامله با اسرائیل را حرام اعلام کرد. اما پاسخ سبحانی یک نکته اضافه داشت: او تأکید کرد معامله غیرمستقیم و از طریق واسطه نیز اگر در نهایت به سود اسرائیل باشد، خلاف شرع است.
با این حال، سبحانی درباره مذاکره با آمریکا موضعی منعطفتر از برخی جریانهای تندرو داشته است. او گفته بود برخی دوستان از اصل مذاکره خوششان نمیآید، اما باید دید اسلام چه میگوید. از نظر او، مذاکره فینفسه اشکالی ندارد و باید نتیجه آن را سنجید.
سبحانی حتی مسئولیتپذیری دولت در پیگیری مسیر توافق را قابل تقدیر دانسته و خواستار حمایت عمومی از مذاکرات شده بود.
سبحانی درباره مسعود پزشکیان نیز موضعی مثبت اتخاذ کرد و گفت او در سختترین شرایط، مسئولیت را پذیرفته است.
پاسخ به فتوای جنجالی «شیر دادن به همکار»
یکی از عجیبترین منازعات فقهیای که سبحانی به آن واکنش نشان داد، فتوای عزت عطیه، رئیس وقت دانشکده حدیث دانشگاه الازهر مصر، بود.
عطیه گفته بود برای حل مشکل خلوت زن و مرد نامحرم در محیط اداری، زن میتواند پنج بار به همکار مرد خود شیر دهد تا نوعی محرمیت میان آنها ایجاد شود.
این فتوا موجی از اعتراض و تمسخر به راه انداخت.
سبحانی در پاسخ، چنین برداشتی را فاقد مبنای صحیح فقهی دانست و تأکید کرد احکام رضاع شرایط مشخصی دارد و نمیتوان آن را به رابطه میان دو فرد بزرگسال در محیط کار تعمیم داد.
سبحانی برای ساختار رسمی، ترکیبی مناسب از مرجعیت، کهنسالی، اعتبار حوزوی، محافظهکاری فرهنگی و وفاداری سیاسی است. در آخرین قاب مراسم، هنگامی که مرجع ۹۷ ساله مقابل پیکر رهبر پیشین میایستد، فقط نماز میت خوانده نمیشود؛ تصویری از رابطهای تاریخی ثبت میشود: حوزهای که از انقلاب برخاست، با قدرت سیاسی پیوند خورد و اکنون یکی از قدیمیترین نمایندگانش را برای بدرقه رهبری فرستاده است که نزدیک به چهار دهه در رأس همان ساختار ایستاده بود.
