رویداد۲۴ | با انتقال پیکر رهبر شهید به عراق و آغاز بخش عراقی مراسم تشییع در نجف و کربلا، نام آیت‌الله سیدمحمدتقی حکیم به‌عنوان روحانی‌ای که قرار است نماز میت را در صحن حرم امام علی اقامه کند، مطرح شده است. اعلام این نام از دو جهت توجه‌ها را جلب کرده است: نخست اینکه خاندان حکیم یکی از مهم‌ترین خاندان‌های مذهبی و سیاسی شیعه در عراق است و دوم اینکه آیت‌الله علی سیستانی این نماز را اقامه نخواهد کرد.

اما هم‌زمان، تشابه اسمی میان چند روحانی خاندان حکیم، باعث شده برخی منابع زندگی‌نامه شخص دیگری را به روحانی حاضر در مراسم نسبت دهند.

محمدتقی حکیم که در نجف نماز می‌خواند کیست؟

بر اساس اطلاعیه‌های منتشرشده، شخص انتخاب‌شده برای اقامه نماز، آیت‌الله سیدمحمدتقی سیدمحمدعلی حکیم است. نام کامل او اهمیت دارد، زیرا او را از آیت‌الله سیدمحمدتقی حکیمِ درگذشته در سال ۲۰۰۲ متمایز می‌کند. اطلاعیه‌ها می‌گویند نماز قرار است در صحن حیدری، در حرم امام علی در نجف، اقامه شود.

آیت‌الله سیدمحمدتقی سیدمحمدعلی طباطبایی حکیم، روحانی نجفی و از اعضای برجسته خاندان حکیم است؛ خاندانی که بیش از یک قرن در مرجعیت، حوزه علمیه نجف و سیاست شیعی عراق نقش داشته‌اند. او فرزند آیت‌الله سیدمحمدعلی طباطبایی حکیم و برادر آیت‌الله‌العظمی سیدمحمدسعید حکیم، یکی از مراجع چهارگانه نجف، است. 

او در خانواده‌ای پرورش یافت که چند نسل آن از روحانیان و مراجع نجف بودند. پدرش، سیدمحمدعلی حکیم، از علمای شناخته‌شده حوزه بود و برادرش، محمدسعید حکیم، تا زمان درگذشت در سال ۲۰۲۱ یکی از مهم‌ترین مراجع شیعه عراق به شمار می‌رفت.

محمدتقی حکیم در حوزه نجف تحصیل کرده و از شاگردان برادر دیگرش، آیت‌الله سیدعبدالرزاق حکیم، بوده است. در شرح حال عبدالرزاق حکیم آمده که محمدتقی حکیم در شمار شاگردان او قرار داشت و دروس سطوح عالی حوزوی را نزد وی دنبال می‌کرد.

نام او بیش از هر چیز با بیت مرجعیت محمدسعید حکیم شناخته می‌شود. منابع نزدیک به خاندان حکیم از او به‌عنوان یکی از افراد مورد اعتماد این بیت و از چهره‌هایی یاد کرده‌اند که در امور دینی، خانوادگی و آیین‌های رسمی خاندان نقش داشته است.

یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این جایگاه، اقامه نماز بر پیکر آیت‌الله‌العظمی محمدسعید حکیم در سال ۲۰۲۱ بود. تصاویر و گزارش‌های آن مراسم نشان می‌دهد سیدمحمدتقی حکیم، به‌عنوان برادر مرجع فقید، نماز میت را بر پیکر او اقامه کرد.

پس از درگذشت محمدسعید حکیم، محمدتقی حکیم همچنین در مراسم مربوط به پایان فعالیت رسمی دفتر او حضور داشت. ویدئویی از او منتشر شد که در آن مهر مرجع فقید را، مطابق سنت رایج در برخی بیوت مرجعیت برای جلوگیری از سوءاستفاده پس از درگذشت مرجع، می‌شکند. این اقدام باعث شد نام او بار دیگر در رسانه‌های عراقی مطرح شود.

او برخلاف برخی دیگر از اعضای خاندان حکیم، چهره‌ای حزبی یا دولتی نیست و عمدتاً در چارچوب سنت حوزوی نجف و بیت مرجعیت حکیم فعالیت کرده است. منابع موجود او را بیشتر با عناوینی مانند آیت‌الله، علامه و عالم وارسته معرفی می‌کنند و حضور رسانه‌ای و سیاسی محدودی دارد.

خاندان او در دوران حکومت صدام حسین با سرکوب گسترده روبه‌رو شد. در بازداشت دسته‌جمعی خاندان حکیم در سال ۱۹۸۳، نام سیدمحمدتقی سیدمحمدعلی حکیم نیز در فهرست اعضای بازداشت‌شده خانواده آمده است. در همان موج سرکوب، ده‌ها نفر از خاندان حکیم زندانی و شماری از آنان اعدام شدند.

محمدتقی حکیم همچنین در برخی فعالیت‌های علمی، تبلیغی و مذهبی وابسته به خاندان حکیم حضور داشته است. با این حال، به دلیل شباهت اسمی، باید او را از دو شخصیت دیگر متمایز کرد: نخست، آیت‌الله سیدمحمدتقی حکیم، فقیه و متفکر معروف عراقی که در سال ۲۰۰۲ درگذشت؛ و دوم، سیدمحمدتقی یوسف حکیم که در بخش تبلیغ دفتر محمدسعید حکیم فعالیت می‌کرد.

در مجموع، محمدتقی حکیم را باید روحانی‌ای متعلق به نسل قدیمی حوزه نجف دانست که اعتبارش ناشی از جایگاه خانوادگی، پیوند با بیت مرجعیت محمدسعید حکیم، سابقه تحمل سرکوب حکومت بعث و اعتماد حوزویان نجف به او سرچشمه می‌گیرد.

خاندان حکیم چه جایگاهی در عراق دارد؟

بیشتر بخوانید:

دوگانه نجف - قم چقدر جدی است؟/ کدام حوزه تعیین کننده آینده شیعیان خواهد بود؟

عمار حکیم کیست؟ | آقازاده عراقی که از ۸ سالگی تحت تعقیب صدام بود

خاندان حکیم یکی از مهم‌ترین خاندان‌های روحانی شیعه در عراق است. آیت‌الله‌العظمی سیدمحسن حکیم در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ از برجسته‌ترین مراجع جهان تشیع بود. پس از او نیز اعضای این خاندان در سه حوزه مرجعیت، فعالیت سیاسی و نهادهای اجتماعی عراق حضور داشتند.

یکی از مشهورترین اعضای این خانواده، آیت‌الله سیدمحمدباقر حکیم بود که در دوره صدام به ایران آمد و «مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق» را در تهران رهبری کرد.

محمدباقر حکیم و بسیاری از اعضای این خاندان در دوران حکومت صدام در ایران زندگی یا فعالیت کردند و پس از سقوط حکومت بعث به عراق بازگشتند. همین سابقه باعث شده نام «خاندان حکیم» در ذهن بسیاری با جمهوری اسلامی ایران و جریان‌های شیعه نزدیک به تهران پیوند بخورد.

رابطه خاندان حکیم با ایران، بیش از هر چیز نتیجه سرکوب شدید روحانیون شیعه توسط حکومت بعث بود. رژیم صدام ده‌ها نفر از اعضای خاندان حکیم را بازداشت، اعدام یا وادار به مهاجرت کرد. بخشی از خانواده به ایران پناه برد و شاخه سیاسی آن، به رهبری محمدباقر حکیم، از تهران علیه حکومت صدام فعالیت کرد.

این رابطه پس از سال ۲۰۰۳ نیز ادامه یافت. مجلس اعلای اسلامی عراق، سازمان بدر و طیفی از سیاستمداران وابسته به این شبکه، روابط نزدیکی با تهران حفظ کردند. اما خاندان حکیم یک مجموعه کاملاً یکدست نیست. شاخه مرجعیتی خانواده در نجف، به‌ویژه دفتر محمدسعید حکیم، بیشتر به سنت حوزه نجف تعلق داشته است.

چرا محمدتقی حکیم برای اقامه نماز انتخاب شد؟

جایگاه تاریخی خاندان حکیم در نجف اهمیت زیادی دارد. حضور یک عضو شناخته‌شده از این خاندان، به مراسم وزن مذهبی می‌دهد. از سوی دیگر سابقه محمدتقی حکیم در اقامه نماز بر پیکر برادرش، آیت‌الله‌العظمی محمدسعید حکیم، است. این سابقه نشان می‌دهد که او برای چنین آیین‌هایی در فضای حوزوی نجف چهره‌ای مورد اعتماد شناخته می‌شود.