تفاهم ایران و آمریکا هنوز پابرجاست | تنگه هرمز زمانی اهرم قدرت است که عبور و مرور در آن آزاد باشد

برنامه هسته‌ای روزگاری «حق مسلم» ایران نامیده می‌شد و قرار بود مهم‌ترین ابزار بازدارندگی کشور باشد؛ اما پافشاری بر آن، در نهایت نه‌تنها بازدارندگی ایجاد نکرد، بلکه ایران را به رویارویی نظامی کشاند. اکنون به نظر می‌رسد تنگه هرمز در حال تبدیل شدن به همان کارت راهبردی است؛ ابزاری که تهران آن را مهم‌ترین اهرم فشار خود می‌داند، اما هر بار استفاده از آن می‌تواند بهانه‌ای برای تشدید تنش و حتی آغاز دور تازه‌ای از درگیری باشد.

در میانه مراسم تشییع رهبر جمهوری اسلامی نیز حمله موشکی ایران به کشتی‌هایی که به گفته مقامات بدون مجوز از تنگه هرمز عبور کرده بودند، بار دیگر خطر فروپاشی تفاهم اخیر تهران و واشنگتن را افزایش داد. از سوی دیگر فایننشال‌تایمز گزارش داده که برنامه امارات برای توسعه ظرفیت‌های بندری در سواحل شرقی این کشور با هدف کاهش وابستگی به تنگه هرمز، جدی و هدفمند است.

با این حال، ابوالقاسم دلفی، سفیر پیشین ایران در فرانسه، معتقد است این تفاهم هنوز از بین نرفته با این حال ایران باید مراقب باشد «کارت هرمز» کارآمدی خود را از دست ندهد.

دلفی: تفاهم ایران و آمریکا بزرگ‌ترین دستاورد دیپلماسی در دهه‌های اخیر است

ابوالقاسم دلفی، از مدیران ارشد سابق وزارت خارجه و سفیر پیشین ایران در فرانسه، یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا را یکی از مهم‌ترین دستاورد‌های سیاست خارجی کشور در دهه‌های اخیر توصیف کرد و در عین حال هشدار داد که تنگه هرمز تنها زمانی می‌تواند همچنان به‌عنوان یک اهرم راهبردی برای ایران باقی بماند که ضمن حفظ حاکمیت و کنترل، از تبدیل شدن به یک مسیر پرتنش و مزاحمت‌آفرین جلوگیری شود.

دلفی که در زمان امضای برجام از مدیران ارشد وزارت خارجه در حوزه اروپا بود و از نزدیک مذاکرات را دنبال می کرد در گفت‌و‌گو با رویداد۲۴ تلویحا می گوید که تفاهم اخیر میان ایران و آمریکا دستاوردهایی بیشتر از برجام برای ایران به دنبال داشته است. او می گوید: آنچه میان ایران و آمریکایی‌ها به تفاهم رسید، یک دستاورد بزرگ برای کشور محسوب می‌شود. شاید در چهار دهه گذشته و حتی پیش از آن، در مناسبات خارجی کشور سندی وجود نداشته که تا این اندازه برای ایران عایدی و دستاورد به همراه داشته باشد.

ترامپ چه گرفت و ایران چه به دست آورد؟

وی افزود: این صرفاً ادعای ما نیست. اگر به محافل رسانه‌ای دنیا، چه در غرب، چه در اروپا و حتی در کشور‌های شرقی نگاه کنیم، همه اذعان دارند که آمریکایی‌ها در این توافق امتیاز‌های قابل توجهی داده‌اند و ایران دستاورد‌های مهمی به دست آورده است.

دلفی ادامه داد: بخش عمده آن چیزی که دونالد ترامپ از آن به‌عنوان دستاورد خود یاد می‌کند، این است که ایران تعهد داده به سمت تولید بمب هسته‌ای نرود. در حالی که این موضوع جدیدی نیست؛ جمهوری اسلامی ایران از گذشته، هم بر اساس مواضع رسمی و هم بر مبنای فتوای رهبری، اعلام کرده که به دنبال ساخت سلاح هسته‌ای نیست و برنامه هسته‌ای صرفاً برای نیاز‌های کشور دنبال می‌شود. موضوع دیگری که آمریکایی‌ها از آن سخن می‌گویند، باز بودن تنگه هرمز است، در حالی که تنگه هرمز اساساً باز بوده و این نیز دستاورد تازه‌ای برای آنها محسوب نمی‌شود.

وی با اشاره به دستاورد‌های ایران در این تفاهم گفت: اگر ۱۴ بندی را که در این توافق مطرح شده مرور کنیم، جدا از موضوع توقف جنگ در جبهه‌هایی مانند لبنان که ممکن است در مقاطعی خود محل سوءاستفاده قرار گیرد، سایر موارد از جمله رفع تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های ایران، ایجاد صندوق سرمایه‌گذاری در داخل کشور، آزاد شدن صادرات نفت و دیگر موارد اقتصادی، همگی دستاورد‌های مهمی برای ایران به شمار می‌روند.

تنگه هرمز تا زمانی ارزشمند است که ظرفیت طبیعی و اجرایی داشته باشد

بیشتر بخوانید:

از بمب هسته‌ای تا ترور ترامپ؛ سنگی که به چاه سیاست خارجی می‌افتد | شعار‌های پرهزینه در روز‌های حساس چه سودی دارد؟

مدیریت تنگه هرمز؛ برنامه هسته‌ای تازه ایران؟ | قهرمان پور: «تنگه عامل بازدارنده نیست و در بلندمدت ناکارآمد می‌شود»

این دیپلمات پیشین با بیان اینکه موضوع تنگه هرمز نیز در همین چارچوب اهمیت پیدا می‌کند، اظهار کرد: تنگه هرمز پیش از این محل تردد آزاد کشتی‌ها بوده و به‌جز مقطعی در دوران جنگ ایران و عراق، همواره جریان عبور و مرور آزاد در آن برقرار بوده است.

دلفی افزود: آنچه در شرایط اخیر رخ داده، این است که ایران در چارچوب قوانین و شرایط جنگ توانسته حاکمیت خود را در تنگه هرمز بیش از گذشته به نمایش بگذارد و این ظرفیت را به‌عنوان یک اهرم قدرت به دنیا نشان دهد؛ اینکه در صورت ضرورت، توان کنترل این گذرگاه راهبردی را دارد یا می‌تواند از عبور و مرور جلوگیری کند. این مسئله برای ایران یک دستاورد محسوب می‌شود.

وی در ادامه تأکید کرد: این دستاورد تا زمانی ارزشمند خواهد بود که تنگه هرمز ظرفیت طبیعی و اجرایی خود را حفظ کند. تنگه هرمز محل عبور حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد انرژی جهان، شامل نفت، گاز و فرآورده‌های پتروشیمی است و علاوه بر آن، حجم قابل توجهی از کالا‌های مصرفی و محصولات کشاورزی نیز از این مسیر جابه‌جا می‌شود.

سفیر پیشین ایران در فرانسه تصریح کرد: اگر ایران به گونه‌ای عمل کند که ضمن حفظ اشراف و کنترل خود، مسیر عبور و مرور همچنان آزاد باقی بماند، اهمیت راهبردی تنگه هرمز حفظ خواهد شد و نقش آن به‌عنوان یک اهرم قدرت برای ایران تثبیت می‌شود. اما اگر شرایط به گونه‌ای پیش برود که دنیا، کشور‌های منطقه و در رأس آنها آمریکا به این نتیجه برسند که نحوه اعمال کنترل ایران به مزاحمت تبدیل شده است، به دنبال راهکار‌هایی خواهند رفت تا وابستگی خود به تنگه هرمز را کاهش دهند.

اگر هرمز به مسیر پرتنش تبدیل شود، جهان راه جایگزین پیدا می‌کند

وی گفت: همین امروز شاهد طرح ایده‌هایی مانند توسعه خطوط لوله خارج از منطقه، ایجاد مسیر‌های جایگزین از سوی امارات و عربستان، پیشنهاد‌های اسرائیل برای مسیر‌های جدید انتقال انرژی و حتی بحث حضور نیرو‌های اروپایی برای تأمین امنیت این منطقه هستیم. اگر این روند‌ها به نتیجه برسد و تنگه هرمز اهمیت فعلی خود را از دست بدهد و به گذرگاهی دائماً متشنج تبدیل شود، آن اهرم قدرتی که امروز در اختیار ایران قرار دارد، دیگر کارایی گذشته را نخواهد داشت.

این دیپلمات ارشد تاکید دارد که همه تلاش‌ها باید بر این متمرکز باشد که تنگه هرمز بر اساس واقعیت‌های موجود تعریف و مدیریت شود. آنچه میان ایران و عمان در یادداشت تفاهم درباره هماهنگی برای کنترل تنگه پیش‌بینی شده، باید به مرحله اجرا برسد تا دنیا ببیند ایران و عمان می‌توانند در این زمینه به تفاهم برسند.

دلفی از وضعیت اخیر ابراز نارضایتی کرده و می‌گوید: متأسفانه در مقاطعی، به‌ویژه در روز‌های اخیر، به دلیل سوءاستفاده آمریکایی‌ها، عمان تا حدی به سمت مواضع دیگری سوق داده شده است. از سوی دیگر، تعهداتی که عمان در سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) درباره تردد کشتی‌ها و سایر مسئولیت‌های خود دارد، با مواضع و تعهدات ایران متفاوت است و نباید این دو با یکدیگر یکسان تلقی شوند.

این دیپلمات باسابقه معتقد است که آنچه اهمیت دارد این است که نیاز دنیا به تنگه هرمز همچنان وجود داشته باشد و منطقه و جهان بدانند که می‌توانند با صلح و امنیت از این تنگه عبور کنند. در عین حال، ایران نیز این توانایی را دارد که اگر تحت فشار و مزاحمت قرار بگیرد، بتواند برای دیگران نیز هزینه ایجاد کند.

تفاهم تهران و واشنگتن هنوز فرو نپاشیده است

او معتقد نیست که حملات اخیر آمریکا و پاسخ های ایران، تفاهم میان دو کشور را از بین برده است. دلفی می گوید: این یادداشت بوده، هست و خواهد بود. این یک یادداشت تفاهم است که به هر حال رؤسای جمهور دو کشور آن را امضا کرده‌اند و جامعه جهانی نیز از آن استقبال کرده است. کشور‌های عضو دائم شورای امنیت از این تفاهم حمایت و آن را تأیید کرده‌اند و بنابراین همچنان اعتبار خود را حفظ کرده است. ضمن اینکه هنوز حتی مرحله نخست مذاکرات مربوط به آن نیز به پایان نرسیده است.

دلفی ادامه داد: همان‌طور که پیش‌تر هم اشاره کردم، این یادداشت تفاهم قرار نیست همه مشکلات و اختلافات میان ایران و آمریکا، یا حتی مسائل میان ایران، منطقه و جهان را یکباره حل کند. هدف آن ایجاد چارچوبی برای حل این مسائل است. طبیعی است اختلافاتی که طی چهار دهه شکل گرفته، ظرف دو ماه قابل حل نباشد و انتظار چنین اتفاقی، انتظار منطقی و عاقلانه‌ای نیست.

او متذکر شد: در این مدت نیز دو جنگ را پشت سر گذاشته‌ایم. آمریکا و اسرائیل با اهداف مشخصی به ایران حمله کردند، اما به اهداف خود نرسیدند و اکنون نیز در موقعیتی قرار گرفته‌اند که شرایط مذاکرات را شکننده کرده است. این شکنندگی هم از سوی آمریکا و هم از سوی ایران باید مورد توجه قرار گیرد، اما به‌ویژه طرف ایرانی باید با حساسیت بیشتری آن را مدنظر داشته باشد.

ایران نباید وارد بازی دو سر باخت شود

این دیپلمات سابق تصریح کرد: تجربه مذاکرات گذشته با آمریکا نشان می‌دهد که امضای یک یادداشت تفاهم به معنای حل کامل اختلافات یا اجرای فوری همه توافق‌ها نیست. طبیعی است که در مسیر اجرا مشکلات و اختلافاتی به وجود بیاید. اگر آمریکایی‌ها امروز به دنبال بهانه هستند و موضوع باز شدن آبراه جنوبی تنگه هرمز و عبور کشتی‌ها را دستاویز قرار می‌دهند تا در صورت وقوع هرگونه درگیری دریایی، اقدام نظامی علیه ایران را توجیه کنند، باید هوشیار باشیم که وارد یک بازی دو سر باخت نشویم.

او ادامه داد: پیش از آنکه کار به درگیری میان کشتی‌ها برسد، می‌توان از مسیر مذاکره، حتی با کشور‌هایی که کشتی‌هایشان از این منطقه عبور می‌کند، مسائل را حل‌وفصل کرد و اجازه نداد شرایط به سمتی برود که آمریکا به بهانه تأمین امنیت کشتیرانی وارد جنگ یا حمله جدیدی علیه ایران شود.

دلفی در پایان خاطرنشان کرد: همین ظرافت‌های مذاکراتی، شناخت دقیق شرایط بین‌المللی و درک این واقعیت که آقای ترامپ نیز از این یادداشت تفاهم دستاورد چشمگیری برای عرضه به افکار عمومی آمریکا، به‌ویژه در آستانه انتخابات، به دست نیاورده است، باید در محاسبات ایران مورد توجه قرار گیرد.