چرا رویای آمریکایی سرنگونی رژیم و نابودی محور مقاومت تعبیر نشد؟ | پشت پرده تجارت پهپاد‌ ۱۵۰۰ دلاری که واشنگتن را زمین زد

رویداد۲۴ | در حالی که جنگ پنج‌ماهه ایالات متحده با ایران همچنان در حال تحول است، توانایی تهران برای ادامه وارد کردن ضربه به آمریکا و متحدانش، بسیاری از استراتژیست‌ها و تحلیلگران را غافلگیر کرده است. ماه‌هاست که ایالات متحده و اسرائیل به‌طور متناوب ایران را با حملات هوایی سنگین هدف قرار داده‌اند و بخش بزرگی از رهبری ارشد این کشور را از میان برده‌اند. با وجود این، ایران و متحدان منطقه‌ای‌اش به شکلی چشمگیر سرسختی نشان داده‌اند: حزب‌الله، با وجود کارزار ویرانگر اسرائیل در جنوب لبنان، همچنان یک تهدید باقی مانده است؛ شبه‌نظامیان عراقی مورد حمایت ایران به زیرساخت‌های نفت و گاز کشورهای خلیج فارس حمله کرده‌اند؛ و حوثی‌های یمن نیز کارزار خود علیه کشتی‌های تجاری در دریای سرخ را از سر گرفته‌اند.

فارن افرز در یادداشتی می گوید: در واقع، تاب‌آوری جمهوری اسلامی و شرکای آن، با وجود سال‌ها عقب‌گرد ظاهری، نشان‌دهنده نقصی اساسی در تفکری است که به این جنگ منجر شد. هنگامی که ایالات متحده و اسرائیل در اواخر فوریه کارزار خود علیه ایران را آغاز کردند، به نظریه‌ای تکیه داشتند که سال‌ها از سوی طرفداران آمریکایی تغییر رژیم و استراتژیست‌های اسرائیلی مطرح شده بود: اینکه واشنگتن می‌تواند با استفاده از نیروی نظامی و تحریم‌های اقتصادی و با هدف قرار دادن اقتصاد جمهوری اسلامی، رهبران آن، تأسیسات تسلیحاتی و خطوط اصلی تأمین، ایران را به‌طور مرگبار تضعیف کند. با این کار، ضربه‌ای تعیین‌کننده نیز به متحدان جمهوری اسلامی وارد می‌شد.

بر اساس این نظریه، اگر «سر اختاپوس» در تهران قطع شود، گروه‌های محور مقاومت ــ یعنی بازوهای متعدد این اختاپوس ــ نیز پژمرده خواهند شد و از بین خواهند رفت.

فارن افرز می گوید: دو دهه پیش، شاید یک کارزار نظامی مبتنی بر آنچه «دکترین اختاپوس» خوانده می‌شود، می‌توانست موفق شود. در آن زمان، رابطه میان ایران و متحدانش پیچیدگی امروز را نداشت و تسلیحات، فناوری و دانش فنی همگی از مسیر تهران منتقل می‌شدند.

اما محور مقاومت دیگر به شکل یک نظام ساده با نقاط شکست مشخص و به‌آسانی قابل شناسایی سازمان‌دهی نشده است. امروزه این محور بیشتر به یک شبکه متراکم، به‌هم‌پیوسته و خودبازتولیدشونده شباهت دارد؛ شبکه‌ای که در آن دانش، منابع و حتی فرایند تصمیم‌گیری می‌توانند به‌طور هم‌زمان در نقاط مختلف تجمیع و به اشتراک گذاشته شوند.

وقتی یکی از رهبران هدف قرار می گیرد، یک مرکز تولید یا انبار بمباران می‌شود یا یک مسیر تأمین قطع می‌شود، گروه‌های مختلف دخیل در این شبکه خود را با شرایط جدید تطبیق می‌دهند: رهبر را به‌سرعت جایگزین می‌کنند، شکاف‌های دانش فنی لازم برای ساخت سلاح را پر می‌کنند و خطوط تأمین را از مسیرهای جایگزین بازسازی می‌کنند.

همین ساختار روزبه‌روز پیچیده‌تر و انعطاف‌پذیرتر است که به متحدان ایران امکان داده در سال‌های پس از حملات هفتم اکتبر حماس خود را با شرایط جدید تطبیق دهند. حتی پس از ویرانی گسترده حماس و حزب‌الله به دست اسرائیل در جریان جنگ غزه، سقوط رژیم اسد در سوریه و حتی پس از کارزار عظیم هوایی آمریکا و اسرائیل علیه ایران در بهار امسال، محور مقاومت تا حد زیادی دست‌نخورده باقی مانده است.

این رسانه اذعان کرده واشنگتن دیگر نمی‌تواند به جعبه‌ابزار همیشگی خود، یعنی افزایش فشار سیاسی، تحریم‌ها و حملات نظامی، متکی باشد. شکست کامل ایران و گروه‌های محور مقاومت احتمالاً دیگر دست‌یافتنی نیست.

فارن افرز در ادامه توصیه هایی برای محدود کردن محور مقاومت ارائه داده است؛ راهبردی که هدف آن مقابله با شبکه‌های پیچیده نظامی، مالی و دانشی بین‌المللی باشد.

این رسانه اعتراف می کند که چنین رویکردی برای رهبران آمریکایی که خواهان یک پیروزی قاطع و پرطنین در خاورمیانه هستند، رضایت‌بخش نیست. اما شانس موفقیت آن بسیار بیشتر از راهبرد کنونی است.

توانمندی‌های محور مقاومت ارتقا یافته است

بیشتر بخوانید: تاریخ مختصر و غیرایدئولوژیک محور مقاومت | چگونه شکل‌گیری این محور سرنوشت خاورمیانه را تغییر داد؟

نشریه فارن افرز می گوید بیست سال پیش، گروه‌هایی که امروزه با عنوان «محور مقاومت» شناخته می‌شوند، عمدتاً شورشیان محلی بودند که از تاکتیک‌ها و فناوری‌های چریک‌های قرن بیستم استفاده می‌کردند.

حزب‌الله تحت هدایت ایران به نیرویی در سیاست لبنان و دشمنی قدرتمند برای اسرائیل تبدیل شده بود. حوثی‌ها در آن مقطع یک گروه شورشی کوچک بودند که در غارهای شمال یمن پنهان می‌شدند و هنوز چند سال با دریافت حمایت قابل توجه از تهران فاصله داشتند.

این رسانه مدعی است که در سالهای اخیر تعداد محدودی از گروه‌های مورد اعتماد آموزش دیده اند تا سلاح‌های خود، عمدتاً پهپاد، را با استفاده از قطعاتی که خودشان وارد می‌کنند، بسازند و امروز حماس، حزب‌الله و حوثی‌ها همگی قادرند پهپادهای انتحاری خود را تولید و عملیاتی کنند و آنها را به سوی اهدافی در فاصله‌ای تا حدود ۲۵۷۵ کیلومتر شلیک کنند.

غیرمتمرکز شدن آموزش در محور مقاومت

بیشتر بخوانید:

چرا جمهوری اسلامی سرنوشت خود را به لبنان گره زده است؟

گران‌ترین بیانیه تاریخ | حزب الله لبنان گفت در حمله به ایران بی طرف می‌ماند

فارن افرز مدعی است که سپاه پاسداران بخشی از وظیفه آموزش را به گروه‌های محور مقاومت واگذار کرده است. در نتیجه این فرایند، این گروه‌ها ارتباطات مستقیمی با یکدیگر و همچنین با دیگر بازیگران قدرتمند دولتی و غیردولتی برقرار کرده‌اند.

برای مثال، در سال ۲۰۱۰، تمام موارد مستند آموزش پهپادی حزب‌الله در ایران و توسط مربیان ایرانی انجام می‌شد. اما تا سال ۲۰۱۵، حزب‌الله خود میزبانی دوره‌های آموزشی برای گروه‌های دیگر، از جمله حماس، حوثی‌ها و شبه‌نظامیان عراقی را آغاز کرده بود.

فارن افرز به گزارشی در نشریه «سنتری اینترنشنال» اشاره کرده که به‌زودی منتشر خواهد شد. این نشریه در گزارش خود مدعی شده که تا سال ۲۰۲۶ حوثی‌ها در مراکز آموزشی داخل یمن به اعضای الشباب ــ شاخه القاعده در سومالی ــ نحوه پرواز با پهپادهای ابتدایی را آموزش می‌دادند. 

سپس هفتم اکتبر فرا رسید

حمله حماس به اسرائیل در هفتم اکتبر پیامدهای عظیمی برای متحدان ایران در سراسر منطقه و در نهایت برای خود ایران داشت. فارن افرز می نویسد: حماس در واکنش نظامی اسرائیل، همراه با بخش بزرگی از غزه، به‌شدت آسیب دید. در سپتامبر ۲۰۲۴، اسرائیل حملاتی را علیه بیروت انجام داد که در جریان آنها حسن نصرالله، دبیرکل حزب‌الله، و بخش بزرگی از فرماندهان ارشد این سازمان هدف قرار گرفتند.

در اواخر همان سال، در شرایطی که ایران و حزب‌الله حمایت خود را کاهش داده و بر بقای خود متمرکز شده بودند، حمله نیروهای شورشی به سقوط حکومت اسد در سوریه انجامید.

سپس در جریان جنگ ۱۲روزه ژوئن ۲۰۲۵، ایالات متحده و اسرائیل موجی از حملات را علیه ایران انجام دادند که رهبران دو کشور مدعی شدند پدافند هوایی جمهوری اسلامی و توانایی آن برای انجام حملات موشکی و پهپادی را نابود کرده است.

چند ماه بعد نیز اسرائیل تعدادی از رهبران ارشد حوثی‌ها در یمن، از جمله فرمانده ارشد برنامه‌های پهپادی و موشکی این گروه را هدف قرار داد.

فارن افرز می گوید در این مقطع مقام‌های اسرائیلی و برخی مقام‌های آمریکایی اطمینان داشتند که ایران و متحدان منطقه‌ای‌اش وارد مرحله افول نهایی شده‌اند. «اما کمتر از یک سال بعد، به نظر می‌رسد آنها توانسته‌اند خود را بازسازی کنند.»

ایران در واکنش به حملات اسرائیل و آمریکا، کارزار گسترده‌ای از حملات پهپادی و موشکی علیه زیرساخت‌های کشورهای خلیج فارس و تأسیسات نظامی آمریکا در سراسر خاورمیانه به راه انداخت. شبه‌نظامیان عراقی نیز صدها حمله پهپادی و موشکی علیه پایگاه‌های نظامی آمریکا در عراق و اردن انجام داده‌اند و همزمان موج‌هایی از حملات را علیه کشورهای خلیج فارس به اجرا گذاشته‌اند. پس از تهاجم زمینی اسرائیل در ماه مارس، حزب‌الله در جنوب لبنان مقاومتی شدیدتر از آنچه انتظار می‌رفت از خود نشان داده است.

همچنین یک سال پس از آنکه حوثی‌ها پذیرفتند هدف قرار دادن کشتی‌های تجاری آمریکایی را متوقف کنند ــ اقدامی که دولت ترامپ آن را نشانه شکست این گروه تلقی کرد ــ آنها حملات خود علیه کشتی‌های عبوری از دریای سرخ را از سر گرفته و عملاً نوعی محاصره علیه بنادر عربستان سعودی در امتداد این آبراه ایجاد کرده‌اند.

حوثی‌ها همچنین برای نخستین بار از زمان آتش‌بس تحت میانجی‌گری سازمان ملل که در سال ۲۰۲۲ جنگ داخلی یمن را متوقف کرد، زیرساخت‌های انرژی عربستان سعودی را هدف قرار داده‌اند.

خط تولید خودسامان

بیشتر بخوانید:

محور مقاومت شکست خورد، اما شیعیان منطقه چه می‌شوند؟ | روایت فارن افرز از آینده نفوذ ایران

سقوط اسد یعنی شکست ایران؟ | آن همه پول و خون کجا رفت؟

فارن افرز می گوید: پیش‌بینی مقام‌های آمریکایی و اسرائیلی درباره شکست ایران و محور مقاومت، یک تحول مهم در نحوه سازمان‌دهی توانایی‌های نظامی و تشکیلاتی سپاه پاسداران و متحدانش را نادیده گرفته بود. در گذشته، دانش و فناوری نظامی عمدتاً در داخل سپاه پاسداران متمرکز بود؛ اما از آن زمان تاکنون این دانش در یک زیست‌بوم بسیار پراکنده‌تر و به‌شدت به‌هم‌پیوسته جای گرفته است.

روشن‌ترین نشانه این تحول را می‌توان در شیوه‌ای دید که چند گروه نیابتی ایران اکنون خود را مسلح می‌کنند.

فارن افرز مدعی است که در سال ۲۰۲۴ تحقیقاتی درباره نحوه تسلیح حوثی‌ها را آغاز کرده اند. در آن زمان مقام‌های آمریکایی و اروپایی بارها به ما گفتند که منبع اصلی زرادخانه این گروه، سلاح‌هایی است که از ایران با کشتی‌های بادبانی چوبی سنتی موسوم به «داو» به یمن قاچاق می‌شوند.

اما تا آن زمان، حوثی‌ها ساخت تسلیحات خود را آغاز کرده بودند و برای این کار از زنجیره‌های تأمینی استفاده می‌کردند که به اندازه مسیرهای تجاری محلی و جهانی عبوری از دریای سرخ و اقیانوس هند پیچیده بودند.

این رسانه می گوید مقام‌های آمریکایی و اسرائیلی به همین شکل تصور می‌کردند که بخش عمده تسلیحات حزب‌الله از ایران می‌آید و سقوط حکومت اسد یکی از مهم‌ترین خطوط تأمین تسلیحاتی آن را قطع خواهد کرد. اما حزب‌الله نیز مانند حوثی‌ها زنجیره‌های تأمین جایگزین ایجاد کرده بود.

بازداشت یکی از عوامل حزب‌الله در سال ۲۰۲۴ که مشخص شد از مجموعه‌ای از شرکت‌های صوری در اسپانیا و آلمان برای صادرات مجدد قطعات پهپاد به لبنان استفاده می‌کرد، باید زنگ خطر را در واشنگتن و اسرائیل به صدا درمی‌آورد و نشان می‌داد که ساختارهای تأمین تجهیزات این گروه در حال تغییر است.

فارن افرز مدعی است که ماه‌ها پیش از سقوط حکومت اسد، این فرد در تلاش بود تا حدود دو هزار موتور منتقل کند؛ تعدادی که برای بازسازی ناوگان پهپادی حزب‌الله در سطح تخمینی پیش از سال ۲۰۲۳ کافی بود.

تحریم‌ها دیگر مانند گذشته کارآمد نیستند

فارن افرز می گوید تحریم‌ و قرار دادن افراد و گروه‌ها در فهرست‌های تروریستی در آغاز قرن حاضر، برای مقابله با اشاعه تسلیحات کارآمد بودند؛ اما اکنون تولیدکنندگان چینی، کالاها و قطعات واسطه‌ای مورد نیاز برای ساخت پهپاد را در مقیاسی روزافزون و با هزینه‌ای رو به کاهش تولید می‌کنند.

این رسانه آمریکایی مدعی است که امروز چین فروش بسیاری از قطعاتی را که می‌توان از آنها برای ساخت پهپادهای تسلیحاتی استفاده کرد محدود نمی‌کند؛ زیرا پکن می‌گوید این قطعات برای مصارف غیرنظامی ساخته شده‌اند. در بسیاری از موارد نیز چین حاضر نیست علیه شرکت‌های چینی که به همین دلیل از سوی ایالات متحده تحریم شده‌اند، اقدامات تنبیهی خود را اعمال کند.

پهپاد ۱۵۰۰ دلاری

فارن افرز به یک روش دیگر ایران برای تامین قطعات نظامی اشاره کرده و می نویسد: ایران و گروه‌های محور با استفاده از وب‌سایت‌های تجاری چینی مانند علی‌بابا می‌توانند پهپاد ابابیل-T ــ که در طول تاریخ یکی از پهپادهای اصلی ناوگان محور مقاومت بوده ــ را با استفاده از قطعات چینی موجود در بازار و با هزینه‌ای در حدود ۱۵۰۰ دلار بسازند.

برای تهیه و اصلاح پهپادهای دید اول‌شخص (FPV) که حزب‌الله از اوایل سال ۲۰۲۶ برای هدف قرار دادن نیروهای دفاعی اسرائیل استفاده کرده، این گروه اساساً به چیزی بیش از یک کارت اعتباری، دسترسی به ویدئوهای آموزشی یوتیوب و مقداری مهارت فنی در ساخت و تولید نیاز ندارد.

فارن افرز اعتراف کرده که دیگر گلوگاه‌هایی که برای جلوگیری از اشاعه پهپاد اهمیت دارند،  تحت کنترل ایالات متحده نیستند.

حجم عظیم تجارت جهانی باعث شده حتی برای دولت‌هایی با منابع فراوان نیز ردیابی این محموله‌ها از چین تقریباً غیرممکن شود.

در اغلب موارد، قطعات توسط شرکت‌های صوری ناشناس خریداری می‌شوند؛ شرکت‌هایی که غالباً در حوزه‌های قضایی موسوم به «حوزه‌های محرمانه» ثبت شده‌اند؛ یعنی مکان‌هایی که قوانین محلی اجازه می‌دهند شرکت‌ها بدون افشای عمومی ساختار مالکیتشان به ثبت برسند.

سپس این قطعات در میان حدود پنج تا شش میلیون کانتینر باری که هر روز در دریاهای جهان جابه‌جا می‌شوند حمل می‌شوند.

کانتینرها در مراکز تجاری تخلیه و تحویل گرفته می‌شوند که تسهیل کسب‌وکار را بر بازرسی محموله‌ها یا رعایت تحریم‌ها مقدم می‌دانند. و هنگامی که یک شرکت صوری تحریم می‌شود، صاحبان آن به‌سادگی شرکت را تعطیل کرده و شرکت جدیدی ثبت می‌کنند.

فارن افرز مدعی است که حتی در سوریه تحت حکومت جدید «شرع» که وعده داده مانع انتقال تسلیحات شود، قاچاق فرامرزی به لبنان همچنان از طریق جاده‌ها و بنادر سوریه ادامه دارد. مجموع این خطوط تأمین و روابط که دائماً در حال تحول هستند، شبکه متحدان منطقه‌ای ایران را به مجموعه‌ای پیچیده و به‌شدت سازگارشونده از بازیگران تبدیل کرده است.

«با واقعیت کنار بیایید»

این نشریه آمریکایی توصیه کرده واقعیت جدید محور مقاومت نیازمند یک راهبرد جدید است. رویکردی امیدوارکننده‌تر برای کاهش تهدید ایران و متحدانش باید در وهله نخست این واقعیت را بپذیرد که اتکا صرف به نیروی نظامی و جنگ اقتصادی تنها به چرخه‌های تکرارشونده درگیری منجر خواهد شد؛ چرخه‌هایی که ممکن است ایالات متحده را بار دیگر وارد جنگی بی‌پایان در خاورمیانه کنند.

توافق‌ها لزوماً نباید شبیه توافق‌های دوجانبه‌ای مانند آتش‌بس آمریکا و حوثی‌ها باشند. آنها باید در قالب توافق‌های ساختاریافته‌ای شکل بگیرند که هدفشان میانجی‌گری برای دستیابی به راه‌حل‌های سیاسی پایدار در سطح کشورهای مختلف منطقه باشد و همزمان با دیپلماسی میان ایالات متحده و ایران پیش بروند.

نویسنده توصیه کرده یک گزینه دیگر این است که واشنگتن احتیاط را کنار بگذارد و از الگوی خود سپاه پاسداران استفاده کند؛ یعنی مجموعه‌ای از بازیگران دولتی و غیردولتی ایجاد کند که به نیابت از آمریکا با محور مقاومت بجنگند.

فارن افرز می گوید: ایالات متحده شاید همچنان پیشرفته‌ترین اقتصاد جهان باشد، اما گلوگاه‌هایی که برای جلوگیری از گسترش پهپادها اهمیت دارند، تحت کنترل آن نیستند. در حال حاضر، چین انگیزه چندانی برای کمک به واشنگتن در محدود کردن خرید قطعات پهپادی توسط گروه‌های مسلح ندارد.

با این حال، پکن نگران تهدیدی است که پهپادها برای امنیت داخلی خود چین ایجاد می‌کنند. همچنین مراکز تجاری واسطه‌ای مانند امارات متحده عربی که مدت‌ها چشم خود را بر چنین فعالیت‌هایی می‌بستند، ممکن است پس از مواجهه با موج حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ در اوایل سال جاری، در حال تجدیدنظر در محاسبات خود باشند.

یک ابتکار چندجانبه برای بهبود ردیابی قطعات دارای کاربرد دوگانه و تعیین مجازات‌های مورد توافق برای انتقال آنها به گروه‌های مسلح غیردولتی، می‌تواند توانایی این گروه‌ها برای ایجاد زرادخانه‌های بزرگ پهپادی در آینده را محدود کند.

فارن افرز در نهایت می گوید واقعیت این است که یک کار از دست واشنگتن ساخته نیست: بازگرداندن زمان به عقب.

این نشریه تاکید می کند که امید بستن به فروپاشی ایران و متحدانش در سراسر منطقه، برای نابودی این شبکه که همچنان قدرتمند است کافی نخواهد بود و ایده‌های تازه‌ای لازم است.