«هیات صلح» ترامپ و معمای آینده غزه؛ توافقی تاریخی یا آغاز نظمی جنجالی؟
رویداد۲۴| اعلام دونالد ترامپ مبنی بر دستیابی «هیات صلح» به توافقی برای خلع سلاح حماس، تنها یک خبر درباره پایان یک جنگ نیست؛ بلکه از شکلگیری الگویی تازه برای مدیریت بحرانهای بینالمللی حکایت دارد؛ الگویی که در آن ایالات متحده تلاش کرده نهادی خارج از سازوکارهای سنتی سازمان ملل را به بازیگر اصلی آینده غزه تبدیل کند. هرچند ترامپ این توافق را «گامی تاریخی برای صلح پایدار» توصیف کرده، اما از همان لحظه اعلام خبر، موجی از تردیدها و انتقادها نیز در رسانهها و محافل سیاسی جهان شکل گرفت.
توافقی که هنوز پایان جنگ را تضمین نمیکند
بر اساس اطلاعات منتشر شده، توافق جدید بر پایه خلع سلاح تدریجی حماس و سایر گروههای مسلح فلسطینی، تشکیل یک دولت انتقالی فلسطینی و استقرار یک نیروی بینالمللی موقت در غزه است. در مقابل، قرار است خروج نیروهای اسرائیلی نیز به صورت مرحلهای انجام شود.
اما نکته مهم این است که هنوز بسیاری از جزئیات توافق نهایی نشده است. نه جدول زمانی دقیق خلع سلاح روشن است، نه سازوکار جمعآوری هزاران قبضه سلاح و شبکه گسترده تونلهای حماس. از سوی دیگر، دولت اسرائیل نیز تاکنون به طور رسمی اجرای این توافق را تأیید نکرده و همچنان نسبت به عملی شدن آن ابراز تردید کرده است. حتی برخی گزارشها حاکی از آن است که مذاکرات درباره بخشهای کلیدی توافق همچنان ادامه دارد.
در سوی دیگر، مقامهای حماس نیز تأکید کردهاند که خلع سلاح را به خروج کامل ارتش اسرائیل از غزه و آغاز روند واقعی بازسازی این منطقه گره زدهاند؛ موضوعی که نشان میدهد حتی پس از اعلام توافق نیز اختلافهای اساسی همچنان پابرجاست.
«هیات صلح»؛ نهادی که ترامپ برای غزه ساخت
ریشه این توافق به تشکیل نهادی بازمیگردد که ترامپ سال گذشته آن را با عنوان «هیات صلح» معرفی کرد. نهادی که ابتدا برای مدیریت دوران پس از جنگ غزه طراحی شد، اما بعدها ترامپ اعلام کرد میتواند در سایر بحرانهای جهان نیز ایفای نقش کند.
ریاست این هیات را خود ترامپ برعهده دارد و چهرههایی مانند مارکو روبیو، استیو ویتکاف، جرد کوشنر و تونی بلر در ترکیب مدیریتی آن حضور دارند. بر اساس اساسنامه، کشورها میتوانند با عضویت سهساله وارد این مجموعه شوند و در صورت پرداخت یک میلیارد دلار، کرسی دائمی به دست آورند.
این ساختار از همان ابتدا با واکنشهای متفاوتی روبهرو شد. موافقان، آن را تلاشی برای عبور از بنبستهای چند دههای سازمان ملل دانستند، اما منتقدان معتقد بودند این مدل، نوعی نهاد موازی با سازمان ملل ایجاد میکند که اختیارات گستردهای را در اختیار رئیسجمهور آمریکا قرار میدهد.
حمایت شورای امنیت؛ اما نه با اجماع
یکی از مهمترین امتیازهای «هیات صلح» آن بود که شورای امنیت سازمان ملل با پیشنهاد آمریکا، فعالیت آن را برای مدیریت انتقالی غزه تا پایان سال ۲۰۲۷ به رسمیت شناخت. با این حال، این حمایت هرگز به معنای اجماع جهانی نبود.
چین و روسیه هنگام رأیگیری رأی ممتنع دادند و اعلام کردند نقش سازمان ملل و همچنین جایگاه فلسطینیها در ساختار آینده غزه در این طرح به اندازه کافی دیده نشده است. بسیاری از کشورهای اروپایی نیز از عضویت در این هیات خودداری کردند و ترجیح دادند همچنان چارچوب سازمان ملل را مبنای حل بحران بدانند. واتیکان نیز به صراحت اعلام کرد که مدیریت بحرانهای بینالمللی باید در چارچوب سازمان ملل باقی بماند.
غایب بزرگ؛ خود فلسطینیها
شاید مهمترین انتقادی که به این ساختار وارد شده، نبود نمایندگان فلسطینی در هیاتی باشد که قرار است درباره آینده غزه تصمیمگیری کند.
منتقدان میگویند اداره موقت سرزمینی که بیشترین آسیب را از جنگ دیده، بدون مشارکت مستقیم فلسطینیها، این خطر را ایجاد میکند که تصمیمهای اصلی درباره آینده غزه در خارج از این سرزمین گرفته شود. حضور اسرائیل در میان اعضای این سازوکار نیز، با توجه به نقش این کشور در جنگ و ویرانی گسترده غزه، از دیگر محورهای اصلی انتقادهاست.
افزون بر این، حضور چهرههایی مانند تونی بلر نیز بار دیگر پرونده جنگ عراق و سیاستهای مداخلهجویانه غرب در خاورمیانه را به یاد بسیاری از تحلیلگران آورده است؛ موضوعی که باعث شده برخی رسانهها از «بازگشت مدیریت قیممآبانه غرب بر خاورمیانه» سخن بگویند.
بازسازی غزه؛ چالش بزرگتر از خلع سلاح
حتی اگر روند خلع سلاح بدون مانع پیش برود، مسئله اصلی تازه از آن زمان آغاز میشود؛ بازسازی غزه.
«هیات صلح» تاکنون میلیاردها دلار تعهد مالی برای بازسازی اعلام کرده و مذاکراتی نیز با شرکتهای بینالمللی برای اجرای پروژههای زیرساختی انجام داده است، اما برآوردهای بینالمللی نشان میدهد هزینه واقعی بازسازی غزه دهها میلیارد دلار خواهد بود و فاصله قابل توجهی میان تعهدهای مالی و منابع واقعی وجود دارد. گزارشهای منتشرشده طی ماههای گذشته نیز از کندی پرداخت کمکهای وعده داده شده و کمبود منابع مالی خبر دادهاند.
توافقی که موفقیت آن به اجرای متوازن وابسته است
در ماههای گذشته نیز گزارشهای متعددی از عملکرد «هیات صلح» منتشر شد که نشان میداد این نهاد بارها حماس را مسئول اصلی توقف روند آتشبس معرفی کرده است؛ موضوعی که با انتقاد شماری از تحلیلگران و رسانهها مواجه شد. منتقدان معتقد بودند این رویکرد، نقضهای مکرر آتشبس از سوی اسرائیل را کمتر مورد توجه قرار داده و همین مسئله اعتماد طرف فلسطینی را کاهش داده است.
اکنون نیز اگرچه اعلام توافق برای خلع سلاح حماس، از نظر سیاسی یک دستاورد مهم برای دولت ترامپ محسوب میشود، اما موفقیت آن به مجموعهای از عوامل وابسته است؛ از پایبندی اسرائیل به خروج مرحلهای از غزه گرفته تا تشکیل یک دولت فلسطینی دارای مشروعیت، تأمین منابع مالی بازسازی و حفظ اعتماد طرفهای درگیر.
به همین دلیل، بسیاری از ناظران معتقدند آنچه امروز اعلام شده، بیش از آنکه پایان بحران غزه باشد، آغاز مرحلهای تازه از آزمونهای سیاسی و دیپلماتیک است؛ مرحلهای که اگر با مشارکت واقعی فلسطینیها، اجرای متوازن تعهدات و نظارت بیطرفانه همراه نباشد، ممکن است به جای صلح پایدار، تنها شکل تازهای از مدیریت بحران را رقم بزند.
