«توافق مکه» و معادلات تازه خاورمیانه | پاکستان و ترکیه در کنار عربستان؛ میانجیگری یا آمادهباش؟
رویداد۲۴| شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، سفر سهروزه خود به عربستان را با هدف گفتوگو درباره همکاریهای دوجانبه و تحولات منطقهای آغاز کرد. او در این سفر، عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان، اسحاق دار وزیر خارجه و شماری از مقامهای ارشد را همراه دارد و قرار است با محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان، دیدار کند.
این سفر در شرایطی انجام میشود که پاکستان و قطر در تلاش برای میانجیگری میان آمریکا و ایران هستند. همچنین رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، برای دیدار با مقامهای سعودی و پاکستانی به عربستان سفر کرد.
سفر نخستوزیر پاکستان به عربستان سعودی در مقطعی انجام میشود که خاورمیانه یکی از پرتنشترین دورههای سالهای اخیر خود را تجربه میکند. در شرایطی که جنگ ایران و آمریکا و اسرائیل، امنیت خلیج فارس، مسیرهای انرژی و توازن قدرت منطقه را تحت تأثیر قرار داده، ریاض، اسلامآباد و آنکارا در حال نزدیکتر کردن مواضع امنیتی خود هستند.
به نوشته اسامه بن جاوید، خبرنگار الجزیره، اهمیت این سفر تنها به روابط دوجانبه عربستان و پاکستان محدود نمیشود، بلکه باید آن را در چارچوب تحولات گستردهتر منطقه دید؛ جایی که امنیت عربستان نه فقط برای خود این کشور، بلکه برای ترکیه و پاکستان نیز به موضوعی حیاتی تبدیل شده است.
همزمانی سفر نخستوزیر پاکستان با حضور مقامهای ارشد ترکیه در عربستان و مطرح شدن احتمال امضای توافق دفاعی مشترک میان سه کشور، این گمانه را تقویت کرده که ریاض به دنبال ایجاد یک شبکه امنیتی گستردهتر در کنار همکاریهای سنتی خود با آمریکا است.
«توافق مکه»؛ نام تازه برای مثلث دفاعی ریاض، اسلامآباد و آنکارا
گزارشها حاکی است پیمان دفاعی سهجانبه عربستان، پاکستان و ترکیه که قرار است در جریان این دیدارها نهایی شود، با عنوان «توافق مکه» شناخته خواهد شد. نامگذاری این توافق با یکی از مهمترین شهرهای مذهبی جهان اسلام، نشاندهنده تلاش سه کشور برای برجسته کردن وزن سیاسی و امنیتی آن در سطح منطقه است.
در صورت نهایی شدن، این توافق میتواند یکی از مهمترین تلاشها برای ایجاد یک چارچوب دفاعی منطقهای در سالهای اخیر باشد؛ چارچوبی که توان مالی و انرژی عربستان، ظرفیت نظامی ترکیه و توان دفاعی پاکستان را در کنار یکدیگر قرار میدهد و میتواند بر معادلات امنیتی خاورمیانه اثر بگذارد.
چرا عربستان به دنبال شرکای امنیتی جدید است؟
عربستان طی سالهای گذشته بخش بزرگی از امنیت خود را بر همکاری نظامی با آمریکا بنا کرده بود، اما تحولات اخیر منطقه نشان داده که این اتکا برای ریاض دیگر کافی نیست.
حملات موشکی و پهپادی سالهای اخیر به تأسیسات نفتی عربستان، جنگ یمن، تنشهای ایران و آمریکا و اکنون بحران امنیتی گستردهتر در خلیج فارس، نگرانیهای تازهای برای رهبران سعودی ایجاد کرده است.
از سوی دیگر، عربستان در مسیر اجرای برنامههای اقتصادی بلندپروازانه خود، از جمله کاهش وابستگی به نفت، بیش از گذشته به ثبات داخلی و منطقهای نیاز دارد. هرگونه ناامنی در خلیج فارس میتواند سرمایهگذاریها، صادرات انرژی و جایگاه اقتصادی این کشور را تحت فشار قرار دهد.
به همین دلیل ریاض در سالهای اخیر تلاش کرده روابط خود را با قدرتهای منطقهای متنوعتر کند؛ از چین و روسیه در حوزه دیپلماسی و انرژی گرفته تا پاکستان و ترکیه در حوزه امنیتی و نظامی.
پاکستان؛ میانجی میان تهران و ریاض یا شریک امنیتی عربستان؟
پاکستان در این معادله نقش پیچیدهای دارد. اسلامآباد از یک سو روابط تاریخی و امنیتی عمیقی با عربستان دارد و از سوی دیگر با ایران مرز مشترک دارد و تلاش کرده خود را به عنوان بازیگری میانجی در بحرانهای منطقه معرفی کند.
توافق دفاعی پاکستان و عربستان که پیشتر میان دو کشور امضا شده، یکی از نشانههای افزایش همکاریهای نظامی دو طرف است. بر اساس این توافق، دو کشور حمله به هر یک از طرفین را تهدید علیه دیگری تلقی میکنند؛ موضوعی که اهمیت آن در شرایط فعلی منطقه بیشتر شده است.
اما این نقش دوگانه برای اسلامآباد آسان نیست. پاکستان نمیخواهد وارد تقابل مستقیم با ایران شود؛ کشوری که همسایه آن است و روابط اقتصادی و امنیتی با آن دارد. در عین حال، وابستگی مالی و سیاسی اسلامآباد به ریاض باعث شده حفظ رابطه با عربستان یکی از اولویتهای اصلی سیاست خارجی این کشور باقی بماند.
ترکیه وارد بازی امنیتی خلیج فارس میشود؟
ترکیه نیز در این میان به دنبال افزایش نقش خود در معادلات منطقهای است. آنکارا که عضو ناتو است، در سالهای اخیر تلاش کرده نفوذ خود را در خاورمیانه افزایش دهد و خود را به عنوان یک قدرت مستقل منطقهای معرفی کند.
حضور ترکیه در کنار پاکستان و عربستان، ترکیبی قابل توجه ایجاد میکند: عربستان با منابع مالی و انرژی گسترده، ترکیه با توان نظامی و تجربه عضو بودن در ناتو، و پاکستان با ارتش قدرتمند و برخورداری از سلاح هستهای. همین ترکیب باعث شده برخی تحلیلگران از شکلگیری یک محور امنیتی جدید در منطقه سخن بگویند.
با این حال، هنوز مشخص نیست این همکاری تا چه اندازه یک اتحاد نظامی واقعی خواهد بود و تا چه حد یک پیام سیاسی برای بازیگران منطقهای و جهانی.
پیام این تحرکات برای ایران چیست؟
یکی از مهمترین پرسشها این است که نزدیکی عربستان، پاکستان و ترکیه چه اثری بر موقعیت ایران خواهد داشت.
برخی تحلیلگران معتقدند این تحولات بیش از آنکه به معنای شکلگیری جبههای علیه تهران باشد، تلاشی برای جلوگیری از سرایت بحرانهای منطقهای به کشورهای اطراف است. به بیان دیگر، ریاض و متحدانش میخواهند از تبدیل شدن خاک عربستان یا کشورهای خلیج فارس به میدان درگیری مستقیم ایران و آمریکا جلوگیری کنند.
از نگاه دیگر، اما تقویت همکاریهای دفاعی میان این سه کشور میتواند نشانه نگرانی فزاینده همسایگان ایران از آینده امنیت منطقه باشد؛ بهخصوص در شرایطی که تنگه هرمز، مسیر انتقال انرژی و امنیت تأسیسات نفتی به یکی از اصلیترین موضوعات بحران تبدیل شده است.
آیا یک نظم امنیتی تازه در منطقه در حال شکلگیری است؟
سفر نخستوزیر پاکستان به عربستان را نمیتوان صرفاً یک دیدار دیپلماتیک معمولی دانست. این سفر بخشی از روندی گستردهتر است که در آن کشورهای منطقه تلاش میکنند در برابر بیثباتیهای جدید، شبکههای امنیتی مستقلتری ایجاد کنند.
اما موفقیت چنین ائتلافی به عوامل زیادی بستگی دارد: میزان تعهد واقعی اعضا، واکنش ایران، نقش آمریکا و آینده جنگ و مذاکرات منطقهای.
در نهایت، آنچه اکنون در ریاض در حال شکلگیری است، بیش از آنکه یک اتحاد کامل باشد، نشانهای از تغییر نگاه کشورهای منطقه به مفهوم امنیت است؛ امنیتی که دیگر فقط به حمایت قدرتهای خارجی وابسته نیست و کشورهای منطقه میخواهند سهم بیشتری در تعیین آن داشته باشند.
