بحران بنزین وارد مرحله تازه شد؛ دولت تا پایان شهریور چه تصمیمی میگیرد؟
رویداد۲۴| بحران بنزین در ایران هر روز جدیتر میشود؛ از یک سو صفهای طولانی، تعطیلی موقت برخی جایگاهها و گزارشها درباره کمبود سوخت نگرانیها از وضعیت ذخایر و تأمین بنزین را افزایش داده و از سوی دیگر دولت تلاش میکند با تأکید بر نبود تصمیم برای افزایش قیمت، مانع شکلگیری موج تازهای از نگرانی عمومی شود. با این حال، مجموعه اظهارات مسئولان نشان میدهد مسئله بنزین صرفاً یک شایعه درباره گرانی نیست؛ ناترازی میان تولید و مصرف، آسیبهای واردشده به زیرساختهای پالایشی، محدودیت واردات و رشد مصرف، دولت را در برابر یک تصمیم دشوار قرار داده است.
دولت: فعلاً خبری از افزایش قیمت نیست
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در تازهترین موضعگیری درباره قیمت بنزین اعلام کرده است: «سهمیه بنزین با نرخهای ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومان بدون تغییر حفظ خواهد شد و تاکنون هیچ تصمیمی برای افزایش قیمت بنزین گرفته نشده است.» او در ادامه تأکید کرده است: «هرگونه اصلاح ساختاری نیز با رویکردی تدریجی، شیب ملایم و بدون واردکردن تکانه به زندگی و معیشت مردم انجام میشود».
این سخنان در شرایطی مطرح شده که طی هفتههای گذشته چند روایت متفاوت درباره آینده بنزین از سوی مسئولان و رسانهها منتشر شده بود؛ از احتمال تغییر نرخ سوخت مازاد گرفته تا تغییر سهمیهها و اجرای مدلهای جدید توزیع.
در تازهترین موضع دفتر معاون اول رئیسجمهور نیز عباس پازوکی اعلام کرده است: «هیچ اجرای فوری یا شوک ناگهانی در کار نخواهد بود و سهمیهها حداقل تا پایان شهریور تغییری نمیکند.» او همچنین گفته است هرگونه برنامه آینده با اطلاع قبلی و زمان کافی برای مردم اعلام خواهد شد؛ بنابراین دستکم درباره روزهای باقیمانده شهریور، پیام رسمی دولت روشن است و قرار نیست سهمیههای فعلی بهطور ناگهانی تغییر کند و افزایش قیمت نیز فعلاً مصوبهای ندارد. اما این به معنای حل بحران بنزین نیست.
صفها فقط نتیجه شایعه گرانی نیست
در روزهای اخیر تصاویر صفهای طولانی در جایگاههای سوخت تهران و برخی شهرهای دیگر منتشر شد. در بعضی جایگاهها نیز برای ساعاتی سوخت تمام شد و جایگاه تعطیل شد.
مدیر منطقه تهران شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی، اما علت این وضعیت را افزایش ناگهانی تقاضا، ترافیک مسیرهای مواصلاتی و تأخیر در ارسال محمولههای سوخت اعلام کرده است. فریدون یاسمی گفته است روز دوشنبه بیش از ۲۶ میلیون لیتر بنزین در تهران توزیع شده که نسبت به روزهای عادی حدود ۳۰ درصد افزایش داشته و رکورد توزیع بنزین در پایتخت در سال جاری بوده است.
این توضیح یک نکته مهم را روشن میکند: بخشی از کمبود مشاهدهشده در جایگاهها میتواند ناشی از هجوم همزمان مردم برای سوختگیری باشد. وقتی شایعه افزایش قیمت یا کمبود منتشر میشود، بخشی از مصرفکنندگان به جای سوختگیری معمول، زودتر و بیشتر به جایگاه مراجعه میکنند. افزایش تقاضا نیز خود میتواند شبکه توزیع را تحت فشار قرار دهد و در برخی جایگاهها به اتمام موقت موجودی منجر شود. اما این فقط نیمی از ماجراست.
کسری بنزین؛ مسئلهای که با تکذیب گرانی حل نمیشود
مقامهای صنعت پالایش طی هفتههای گذشته بارها درباره ناترازی بنزین هشدار دادهاند. ناصر عاشوری، دبیرکل انجمن کارفرمایی صنعت پالایش نفت، گفته است حتی با حداکثر ظرفیت پالایشگاهها و استفاده از ظرفیتهای موجود، کشور روزانه با حدود ۸ میلیون لیتر کسری مواجه است و این رقم در دورههای اوج مصرف میتواند به ۱۵ میلیون لیتر در روز برسد. او آسیبدیدن پالایشگاهها در جنگ اخیر، ناوگان فرسوده، خودروهای پرمصرف و قاچاق سوخت را از عوامل اصلی این ناترازی دانسته است.
به گفته عاشوری، پالایشگاه لاوان نیز در جریان جنگ آسیب دیده و بازسازی آن ادامه داشته است. بر اساس برنامه اعلامشده، قرار بوده این پالایشگاه تا ۱۵ شهریور بهطور کامل به مدار تولید بازگردد؛ بنابراین حتی اگر دولت فعلاً تصمیمی برای افزایش قیمت نداشته باشد، مسئله اصلی باقی است و مصرف بنزین از ظرفیت پایدار تولید و تأمین داخلی جلو زده است.
دولت بین گرانی و کمبود گرفتار شده است
مسئله برای دولت فقط تأمین چند میلیون لیتر بنزین بیشتر نیست. بنزین در ایران کالایی است که کوچکترین تغییر در قیمت یا سهمیه آن میتواند اثر روانی و اقتصادی گستردهای داشته باشد.
از همین رو دولت در ماههای گذشته به جای اعلام مستقیم افزایش قیمت، درباره روشهای مختلف مدیریت مصرف صحبت کرده است. اسماعیل سقاباصفهانی، رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، پیشتر از بررسی سه سناریو برای مدیریت مصرف و تأمین بنزین خبر داده بود و تأکید کرده بود که هنوز هیچکدام به تصویب نهایی نرسیدهاند.
در یکی از سناریوها، قیمت فعلی حفظ میشود، اما عرضه متناسب با میزان تولید محدود خواهد شد. سناریوهای دیگر نیز به تغییر شیوه سهمیهبندی و توزیع سوخت مربوط میشوند.
این یعنی دولت در واقع با دو مسئله همزمان روبهروست: اگر قیمت را بالا ببرد، با شوک معیشتی و اجتماعی مواجه میشود؛ اگر قیمت و سهمیه را دست نزند، باید برای کسری روزانه بنزین منابع بیشتری پیدا کند.
چرا دولت فعلاً از گرانی عقب میکشد؟
تجربه افزایش قیمت بنزین در ایران نشان داده است که این تصمیم صرفاً یک تصمیم اقتصادی نیست. افزایش قیمت سوخت مستقیماً بر هزینه حملونقل، قیمت کالاها و انتظارات تورمی اثر میگذارد و در شرایطی که قدرت خرید خانوارها بهشدت تحت فشار است، میتواند به سرعت به یک مسئله اجتماعی تبدیل شود.
همین حساسیت باعث شده دولت حتی در شرایط کسری سوخت نیز با احتیاط حرکت کند. تجربه اجرای کوتاهمدت بنزین با نرخ پالایشگاهی در کرمان نیز این حساسیت را نشان داد؛ طرح عرضه بنزین با قیمت حدود ۸۷ هزار تومان در این استان ساعاتی پس از آغاز متوقف شد.
در چنین شرایطی، دولت ترجیح داده فعلاً بر حفظ سهمیههای ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی تأکید کند و هرگونه اصلاح را به آینده موکول کند. اما تعویق تصمیم، ناترازی را عقب نمیاندازد
مشکل اینجاست که بحران بنزین با اعلام «عدم افزایش قیمت» از بین نمیرود. اگر مصرف روزانه همچنان بالاتر از تولید و واردات باشد، دولت باید از یکی از مسیرهای دیگر این شکاف را جبران کند: افزایش واردات، برداشت از ذخایر، کاهش مصرف، محدود کردن عرضه یا تغییر سهمیهها.
برخی گزارشها نیز از محدودیت واردات بنزین و برداشت قابل توجه از ذخایر کشور خبر دادهاند.
در واقع آنچه امروز در جایگاهها دیده میشود، حاصل تلاقی چند بحران با یکدیگر است؛ آسیب زیرساختهای پالایشی، محدودیت واردات، مصرف بالای خودروها، ناوگان فرسوده، قاچاق سوخت و در نهایت نگرانی عمومی از تغییر قیمت.
حتی اگر بخشی از صفهای اخیر ناشی از خرید احتیاطی و هجوم مردم باشد، خود همین رفتار نیز یک هشدار است؛ زیرا نشان میدهد اعتماد عمومی به ثبات سیاست بنزین کاهش یافته و هر خبر یا شایعهای میتواند تقاضا را ناگهان بالا ببرد.
شهریور بدون شوک؛ اما بعد از آن چه؟
اکنون دولت برای چند هفته فرصت خریده است. بر اساس اعلام دفتر معاون اول رئیسجمهور، سهمیهها حداقل تا پایان شهریور تغییر نمیکند و سخنگوی دولت نیز میگوید تصمیمی برای افزایش قیمت گرفته نشده است. اما عبارت «فعلاً» در این ماجرا اهمیت زیادی دارد.
دولت نگفته است مسئله بنزین منتفی شده؛ بلکه از «اصلاح ساختاری»، «رویکرد تدریجی» و «شیب ملایم» سخن گفته است. این ادبیات نشان میدهد اصل مسئله همچنان در دستور کار است، اما زمان و شکل اجرای آن هنوز قطعی نشده است؛ بنابراین احتمالاً مسئله بنزین در هفتههای آینده نه با یک تصمیم ناگهانی، بلکه با مجموعهای از تغییرات تدریجی در سهمیه، نحوه عرضه و مدیریت مصرف دنبال خواهد شد؛ مگر آنکه تشدید کسری یا محدودیت در تأمین سوخت، دولت را ناچار به تصمیمی سریعتر کند.
در چنین شرایطی، سؤال اصلی دیگر فقط این نیست که «بنزین گران میشود یا نه؟» سؤال مهمتر این است که دولت چگونه میخواهد شکاف میان تولید و مصرف را بدون انتقال یک شوک تازه به اقتصاد و معیشت مردم پر کند. تا زمانی که پاسخ روشنی برای این سؤال وجود نداشته باشد، هر شایعه درباره بنزین میتواند دوباره صفها را به جایگاهها برگرداند.
