نفرین تاریخ باشکوه | چرا ایرانیان در حسرت گذشته ازدسترفته زندگی میکنند؟

رویداد۲۴| علیرضا نجفی- مفهوم تاریخ برای جوامع بشری هرگز در خوانش ساده رویدادهای سپریشده خلاصه نمیشود. آسانترین و فریبندهترین رویکرد به این پدیده، پنداشتن گذشته به مثابه موزهای از اشیای عتیقه و بایگانی راکدی از خاطرات خاموش بشریت است. مارک فرو، مورخ و اندیشمند برجسته فرانسوی و از پایهگذاران نگاه انتقادی در مکتب آنال، در اثر تکاندهنده خود با عنوان «استفاده و سوءاستفاده از تاریخ»، این تصور خام و سادهانگارانه را از بنیاد ویران میکند. او با بررسی دقیق روایتهای رسمی، افسانههای ملی و متون آموزشی تدوینشده برای کودکان و نسلهای آینده، اثبات میکند دانش تاریخ هیچگاه متنی خنثی، بیطرف و معصوم نبوده است.
تاریخ در دستان قدرتها، نهادهای حاکمیتی و جوامع زخمخورده، از یک ابزار تحلیلی و روشنگر به سلاحی کارآمد و مخرب تغییر ماهیت میدهد. این ابزار هویتی برای سرکوب دیگری، تراشیدن هویتهای ساختگی، مشروعیتبخشی به سلطه سیاسی و پاک کردن صورتمسئله ناکامیهای روزمره به کار میرود. در بسیاری از جوامع، تاریخ نقش داروی مخدری را ایفا میکند تا غرورهای جریحهدار را تسکین داده و بر زخمهای عمیق زمان حال سرپوش بگذارد.
در جهان پرآشوب امروز، ذهنیت انسان خاورمیانهای و به طور خاص انسان ایرانی، به شکل بیمارگونهای با پدیدارشناسی گذشته گره خورده است. هنگامی که یک جامعه از ساختن آیندهای روشن و پاسخگویی به بحرانهای زمان حال عاجز میماند، به ناچار به آغوش گذشته پناه میبرد. این پناه بردن به تاریخ، نوعی مکانیسم دفاعی روانی محسوب میشود که در روانکاوی اجتماعی تحت عنوان واپسروی شناخته میشود. جامعه ایرانی با یادآوری شکوه امپراتوریهای باستانی، استیصال کنونی خود را التیام میبخشد. مارک فرو به درستی اشاره میکند این نوع تاریخنگاری، پیش از آنکه در جستجوی کشف حقیقت باشد، در پی خلق یک اسطوره آرامشبخش است. متون درسی در مدارس، در عوض آموزش تفکر نقادانه و تحلیل علل فروپاشیها، عموما به پمپاژ غرور ملی کاذب میپردازند. این روایت سادهسازیشده، ذهن را از درک پیچیدگیهای توسعهنیافتگی بازمیدارد و نسلی متوهم و طلبکار پرورش میدهد.
نیچه، رنان و مصائب به یاد آوردن: فراموشی به مثابه فضیلت
به گزارش رویداد۲۴، ارنست رنان، فیلسوف فرانسوی سده نوزدهم، در رساله مشهور خود مینویسد فراموشی و حتی خطای تاریخی، از ارکان اساسی شکلگیری و بقای یک ملت است. ملتها برای رسیدن به همبستگی نیازمند آنند بخشهایی از تاریخ خونبار، نزاعهای داخلی و گسستهای خود را آگاهانه فراموش کنند تا داستانی مشترک و الهامبخش بسازند. تراژدی حافظه تاریخی ایرانیان دقیقا در همین نقطه عیان میشود؛ ما به واسطه غنای سرسامآور فرهنگی و تداوم زبانی، از موهبت فراموشی بیبهره ماندهایم. ما زیر بار متراکم خاطرات متعارض خویش کمر خم کردهایم و نمیتوانیم زخمهای کهن را به دست فراموشی بسپاریم.
فریدریش نیچه، فیلسوف بزرگ آلمانی، در رساله درخشان خود «سودمندی و ناسودمندی تاریخ برای زندگی»، سه نوع مواجهه با تاریخ را برمیشمارد: تاریخ یادبودی، تاریخ عتیقهگرایانه و تاریخ انتقادی. نگاه یادبودی به تاریخ، به قول نیچه، انسان را به پرستنده خاکستر بدل میکند، در حالی که رسالت انسان زنده نگاه داشتن شعله است. هنگامی که ما پادشاهان کهن را به بتهایی بینقص و دستنیافتنی تبدیل میکنیم، در عمل به خود پیام میدهیم دوران قهرمانی و شکوه به پایان رسیده است و ما تنها بازماندگانی حقیر هستیم که وظیفهای جز مرثیهسرایی برای آن بزرگان نداریم. این نگرش، اراده معطوف به قدرت و تغییر را در انسان معاصر سرکوب میکند.
بیشتر بخوانید:
حکایت آبروی رفتگان و مکافاتِ ماندگان | قهرمانانی که بهتر است از نزدیک نشناسیم!
ایده «نابودی مطلق» یک تمدن از کجا آغاز شد؟
آنچه باید درباره مهمترین سفر تاریخ بشر بدانید| ۸ روز پر از عجایب
تاریخ انتقادی اما، به ما میآموزد هیچ پدیده مقدسی در گذشته وجود ندارد. هر امپراتوری، هر چند باشکوه، بر پایههایی از ظلم، نابرابری و خونریزی استوار بوده است. انسان و جامعه برای حرکت به جلو و ساختن دنیای نو، نیازمند توانایی فراموش کردن و بهرهگیری از تاریخ انتقادی هستند تا بتوانند با ارزیابی بیرحمانه و ویران کردن بتهای گذشته، فضای تنفسی برای اکنون فراهم آورند. جامعه ایرانی در هزارتوی این سه رویکرد، به شدت در چنگال تاریخ یادبودی و عتیقهگرایانه گرفتار آمده است. فقدان یک سنت نیرومند در تاریخنگاری انتقادی موجب شده دستاوردهای گذشتگان به مراجعی برای پرستش کورکورانه و وزنهای فلجکننده بر پای اراده جمعی تبدیل شوند.
شبح تیسفون: آرمانشهر ساسانی و معمای انقطاع
به گزارش رویداد۲۴، برای درک کلاف سردرگم هویت ایرانی، باید به عمیقترین لایههای ناخودآگاه تاریخی این سرزمین نفوذ کرد. در ساختار حافظه عمومی و تاریخنگاری ما، عصر ساسانیان یک سلسله پادشاهی ساده در کنار سایرین محسوب نمیشود. این دوره، قلهای دستنیافتنی و مرجعی تجدیدناپذیر برای سنجش عیار عظمت ملی است. پژوهشهای ایرانشناسانی، چون تورج دریایی نشان میدهد امپراتوری ساسانی در ذهنیت ایرانیان نماد مطلق انضباط اداری، شکوه معماری، جهانداری منظم و اقتدار بیرقیب در برابر ابرقدرتهای رقیب نظیر امپراتوری روم به شمار میرفت. این دوران، تصویری ابدی از زیست شاهانه و نظم کیهانی را در روان ایرانیان حک کرده است؛ دورانی که مفهوم ایرانشهر در آن به تکامل سیاسی، مرزی و فرهنگی خود رسید و پیوندی ناگسستنی میان دین و دولت برقرار شد.
تقدس و کمالانگاری عصر ساسانی موجب شد فروریختن ناگهانی این کاخ عظیم در پی فتح اعراب، یک شکست نظامی متعارف تلقی نشود. در وجدان عمومی ایرانیان، سقوط تیسفون همچون فاجعهای کیهانی و انقطاعی هولناک ثبت شد و بستر نوعی سوگ ملی التیامناپذیر را فراهم آورد. روایتهای عامهپسند این رویداد را هجوم نیروهایی بیابانی به قلب تمدن و زیبایی تصویر میکنند و از عوامل زیرین فروپاشی نظیر تصلب ساختار طبقاتی، بیعدالتیهای اجتماعی و فرسایش ناشی از جنگهای بیپایان ایران و روم به راحتی چشم میپوشند. این خوانش تقلیلگرایانه، اجازه شکلگیری یک تحلیل جامعهشناختی دقیق از دلایل انحطاط درونی امپراتوری را از ما سلب کرده است.
بیشتر بخوانید:
از اسطوره تا واقعیت کوروش کبیر | معمار ایده امپراتوری
شبکه راه شاهی هخامنشی | چگونه داریوش نخستین زیرساخت جهانی را ساخت؟
کوروش کبیر کیست؟| اسطورهای تاریخی یا ابزار ناسیونالیسم ایرانی؟
نبرد در سنگر کلمات: اهل قلم و استراتژی بقا
به گزارش رویداد۲۴، راز ماندگاری ایران در برابر این گسست بزرگ و فروپاشی سیاسی، در واکنش فرهنگی نخبگان آن نهفته است. ایرانیان، در قیاس با مصریان و شامیان، در قوم فاتح هضم نشدند. احمد اشرف، جامعهشناس تاریخی، به نقش بیبدیل اهل قلم و دهقانان اشاره میکند. این طبقات که حاملان میراث کشورداری ساسانی بودند، متوجه شدند مبارزه نظامی دیگر کارآمد نیست، در نتیجه سنگر نبرد را به درون دیوانسالاری خلفا منتقل کردند. آنها با ورود به دستگاه خلافت اسلامی، آیین شهریاری و تشریفات ایرانشهر را از نو زنده کردند.
خاندانهای بزرگ دیوانسالار ایرانی همچون برمکیان و خاندان سهل، با ترجمه متون پهلوی و انتقال دانش دیوانی، الگویی از حکمرانی ارائه دادند که خلفای عرب را ناگزیر به پیروی از سنتهای پادشاهان قدیم ایران میکرد. آنها نشان دادند اداره یک امپراتوری پهناور با قواعد ایلیاتی ممکن نیست و برای این کار، ماشین عظیم دیوانسالاری ایرانی امری ضروری و حیاتی به شمار میرود. محاکمه افشین سردار بزرگ ایرانی در دربار عباسیان، نشاندهنده تقابل پنهان و آشکار هویت مستقل ایرانی با ساختار یکپارچهساز خلافت است. این مقاومت نمادین و نفوذ فرهنگی، نخستین ستون بقای نام ایران در دوران اسلامی شد؛ دستاوردی عظیم که حسرت همیشگی جا ماندن بهترین روزگاران در گذشته را نیز در اعماق جان جامعه نهادینه ساخت.
امپراتوری نامرئی: زبان فارسی و جادوی اهلی کردن فاتحان
هنگامی که از هر مورخ یا جامعهشناس تاریخی پرسیده شود راز بقای معجزهآسای ایران در طول هزارههای پرآشوب چه بوده است، پاسخ در یک مفهوم طلایی و درخشان خلاصه میشود: زبان و ادب فارسی. در سدههای متمادی که ایران فاقد دولت مقتدر ملی و مرز جغرافیایی ثابت بود و تحت انقیاد امپراتوریهای ایلیاتی یا خلافتهای فرامرزی میزیست، زبان فارسی یک دولتـملت پنهان و نامرئی بنا کرد. وطن برای ایرانیان، پیش از آنکه خاکی درندشت باشد، تجلی کلام بود.
شاهنامه فردوسی ستون فقرات این حافظه جمعی را استوار کرد. فردوسی با پیوند زدن اسطوره به تاریخ و احیای داستانهای پهلوانی، روح ایرانی و نبرد جاودانه نیکی و بدی را در کالبدی زوالناپذیر ریخت و مفهوم ایرانزمین را از گزند فراموشی مصون نگاه داشت. پس از او، غولهای فرزانگی ارکان این عمارت معنایی را استوارتر ساختند. خیام با پرسشگریهای رادیکال و شکاکیت هستیشناسانه در برابر جزماندیشی، سعدی با رواداری و حکمت زندگی عملی، مولوی با عرفان عاشقانه و عبور از مرزهای ظاهری، و حافظ با رندی و نقد بیامان ریاکاری محتسبان، ادبیات فارسی را به کتاب درسی زندگی و مانیفست مقاومت مدنی بدل کردند.
قدرت جادویی زبان فارسی تنها در زیباییشناسی و موسیقی کلام آن خلاصه نمیشود. این زبان، ظرفیتی حیرتانگیز برای حمل پیچیدهترین مفاهیم فلسفی، عرفانی و سیاسی در قالب استعاره و ایهام دارد. در روزگارانی که بیان صریح حقیقت میتوانست به قیمت جان انسان تمام شود، شاعران ایرانی با استفاده از زبان نمادین، بزرگترین نقدهای اجتماعی و سیاسی را مطرح میکردند. انسان ایرانی با پناه بردن به این فضای زبانی، آزادی از دسترفته خود در جهان بیرون را در جهان درون بازمییافت.
بیشتر بخوانید:
جشن هزاره فردوسی و ظهور ایران مدرن | از رستم تا رضاشاه؛ روایت فرهنگی یک پروژه سیاسی
شگفتانگیزترین جلوه این قدرت نرم زمانی رخ نمود که اقوام بیابانگرد و صحرانشین آسیای میانه مانند غزنویان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، مغولان و تیموریان با شمشیر به ایران تاختند و حکومت را به دست گرفتند. این فاتحان نظامی در چرخشی حیرتانگیز، مسحور و مقهور فرهنگ مغلوبان خود شدند. فقدان دانش کشورداری آنان را ناگزیر ساخت وزیران دانشمند ایرانی، چون خواجه نظامالملک طوسی و رشیدالدین فضلالله همدانی، را بر صدر بنشانند و زبان فارسی را زبان رسمی دربار و دیوان خویش سازند. امپراتوری واژگان فارسی، فاتحان سرکش را اهلی کرد، جامه شهریاری بر تن آنان پوشاند و نوادگان چنگیز و تیمور را به حامیان پرشور هنر و معماری ایرانی تبدیل نمود. قلمرو نفوذ این امپراتوری بیمرز از شبهقاره هند تا آسیای مرکزی و دربار عثمانی گسترش یافت و ثابت کرد فتح این دژ برای هیچ قشونی میسر نیست.
رستاخیز صفوی: مرزبندیهای تازه و تولد دوباره یک قلمرو
به گزارش رویداد۲۴، پس از نهصد سال پراکندگی سیاسی و زیستن در زیر چتر امپراتوریهای بیگانه، روی کار آمدن سلسله صفویه در آغاز سده شانزدهم میلادی نقطه عطف سرنوشتسازی در هویتسازی ایرانی رقم زد. شاه اسماعیل صفوی با یکپارچه کردن سرزمینهای ایرانی و اعلام تشیع دوازدهامامی به عنوان مذهب رسمی، دست به یک مهندسی عظیم ژئوپلیتیک و ایدئولوژیک زد. بر اساس تحلیلهای تاریخی عباس امانت در خصوص روند تکوین ایران مدرن، این تمرکز سیاسی و مذهبی، مرزهای جغرافیایی ایران را با مرزهای عقیده بر هم منطبق ساخت و هویت مستقل سرزمینی ایران را در برابر امپراتوری مقتدر عثمانی در غرب و ازبکان در شرق به شدت تثبیت کرد.
عصر صفوی، بهویژه در دوران شاه عباس اول، تجسم دوباره آرمانشهر ساسانی در کالبدی اسلامیـشیعی بود. صفویان با هوشمندی شگرفی، مشروعیت دینی مبتنی بر خاندان پیامبر را با مفهوم باستانی فره ایزدی و آیین شاهنشاهی کهن ایران پیوند زدند. شکوفایی معماری در اصفهان، احداث میدان نقش جهان و مساجد باصلابت، پیامآور بازگشت اعتمادبهنفس ملی و خلق شاهکارهای تمدنی بود. شاه اسماعیل و جانشینانش به خوبی دریافتند برای حفظ استقلال در برابر ماشین جنگی مهیب عثمانی، نیازمند یک چسب ایدئولوژیک بسیار قوی هستند. تشیع دوازدهامامی این امکان را فراهم آورد تا ایران هویتی کاملا متمایز و دفاعی بیابد.
این حصارکشی مذهبی هزینههای استراتژیک و فرهنگی سنگینی نیز به همراه داشت. محصور شدن در میان همسایگان سنیمذهب، کشور را درگیر جنگهای فرسایشی ویرانگری کرد که منابع مادی و انسانی فراوانی را تحلیل برد. ارتباط سیال سنتی ایران با قلمرو گسترده زبان فارسی در هند، ماوراءالنهر و عثمانی تضعیف شد و جامعه به سوی نوعی انزوای ژئوپلیتیک و درونگرایی سوق یافت. با این همه، ترکیب هویت ایرانی، مذهب متمایز و مدیریت متمرکز در این دوران نشان داد چگونه میتوان سرزمینی آشوبزده را به یک امپراتوری باثبات تبدیل کرد؛ تجربهای که تا به امروز یکی از بازوهای اصلی حافظه و هویت ملی ما باقی مانده است. محمد توکلیطرقی نیز در پژوهشهای خود بر نقش این دوران در شکلگیری روایتهای نوین هویتی تاکید میورزد. او نشان میدهد متون تاریخی و ادبی این عصر چگونه پایههای فهم ما از خود و دیگری را در دورانهای بعدی بنا نهادند.
ایستاده بر گسل خاطرات
به گزارش رویداد۲۴، غنای فوقالعاده تاریخی، در ساحت تمدنی یک ثروت عظیم و بیبدیل به شمار میرود، اما در ساحت روانی و سیاسی به بار گرانی بدل شده است که انرژی حیاتی جامعه و نخبگان را میبلعد. ایران بر روی گسل لایههای انبوه و آشتیناپذیری از خاطرات ایستاده است و تا زمانی که ابزار فکری و نهادی لازم برای هضم انتقادی این میراث فراهم نشود، کشور در یک حالت تعلیق تاریخی و سردرگمی استراتژیک باقی خواهد ماند.
چنانکه ویلیام فاکنر میگوید گذشته هرگز نمرده است؛ در واقع حتی نگذشته است. تاریخ در روان جمعی ما ایرانیان صرفا یک تجربه زیسته و پایانیافته محسوب نمیشود؛ کابوسی است که پیوسته در کالبد اکنون حلول میکند و اراده معطوف به آینده را فلج میسازد. رهایی از این سندرم حافظه پرالتهاب و خروج از چرخه تکرارهای ویرانگر، نیازمند دستیابی به یک صلح تاریخی با خویشتن است. ما باید شهامت آن را بیابیم که تاریخ را از اریکه قداست، تعصب و ابزارانگاری ایدئولوژیک به زیر بکشیم و آن را در پرتو خرد انتقادی بازخوانی کنیم. تنها در آن صورت است که کولهبار سنگین گذشته، به جای درهم شکستن اراده ما، به بالی برای پرواز به سوی آینده تبدیل خواهد شد. ایستادن در مرز باریک احترام به گذشته و رهایی از استبداد آن، دشوارترین و در عین حال شکوهمندترین آزمون انسان ایرانی در جهان پرشتاب امروز است.