از توافق ایران و عمان چه می دانیم؟ | از بازگشایی تنگه هرمز خبری نیست، اما نشست فردا را جدی بگیرید

رویداد۲۴ | در روزهای اخیر خبرهایی درباره «توافق ایران و عمان برای مدیریت تنگه هرمز» منتشر شده که در نگاه نخست می‌تواند نشانه‌ای از کاهش تنش باشد. اما بررسی گزارش رسانه‌های مختلف نشان می‌دهد آنچه در حال شکل‌گیری است، هنوز یک توافق نهایی نیست.

عباس عراقچی ئر حاشیه نشست بریکس گفته دستورکار نشست فردای عمان، مسیر دریایی جدید در تنگه هرمز است. هرچند تاکید کرده توافق با عمان به هیچ وجه به معنای یازگشایی تنگه هرمز نیست و ایران برای بازگشایی، شروطی دارد که در تفاهم نامه اسلام آباد هم قید شده بود.

بر تسنیم هم در گزارشی به نقل از یک مقام ارشد ایرانی گفته نشست روز دوشنبه در عمان قرار نیست به امضای توافق رسمی درباره تنگه هرمز منجر شود و بیشتر فرصتی برای گفت‌وگو درباره آینده این آبراه و مسائل منطقه‌ای خواهد بود. این نشست به ابتکار عمان برگزار می‌شود و ایران همچنان بر خواسته خود برای دریافت عوارض از کشتی‌های عبوری تأکید دارد؛ موضوعی که عمان با آن مخالف است.

اما گزارش‌های دیگر نشان می‌دهد اختلاف اصلی فقط بر سر بازگشایی یک مسیر دریایی نیست.

آنچه تاکنون از توافق ایران و عمان می‌دانیم

نخستین نکته مهم این است که توافق موجود ــ اگر بتوان آن را توافق نامید ــ به معنای بازگشایی فوری تنگه هرمز نیست.

خبرگزاری تسنیم به نقل از یک منبع ایرانی گزارش داده است که این تفاهم صرفاً میان ایران و عمان است و سایر کشورها فقط به این خاطر که در جریان جزئیات مسیر و ترتیبات تردد قرار گیرند در جلسه حضور خواهند داشت تا بصورت تلویحی عدم مخالفت آن‌ها نیز برای جامعه جهانی مشخص شود. 

 به گفته این منبع مطلع، در این تفاهم درباره جزئیات و مشخصات مسیرهای جدید ورود و خروج از تنگه میان ایران و عمان توافق انجام شده است. براساس این تفاهم، مسیر ورودی به خلیج فارس به صورت کامل در آب های سرزمینی ایران قرار دارد و بخشی از مسیر خروج از خلیج فارس نیز در آب های سرزمینی ایران قرار دارد. 

این منبع مطلع گفته ایران برای باز کردن تنگه هرمز 7 شرط را از طرق واسطه به طرف آمریکایی اعلام کرده و تا این شروط 7 گانه که مورد تایید مراجع عالی نظام جمهوری اسلامی ایران قرار گرفته اجرایی نشود، تنگه هرمز مسدود خواهد بود.  بنابراین تفاهم میان ایران و عمان به معنی بازشدن تنگه هرمز نیست بلکه به این معنی است که اگر قرار شود تنگه باز شود بر اساس این تفاهم باز می شود که گامی برای اعمال حاکمیت ایران بر آن محسوب می شود.  باز شدن تنگه کاملا به رفتار طرف آمریکا در اجرای شروط ایران بستگی دارد.

کدام کشورها در نشست حضور دارند؟

رسانه «ایران نوانس» پیشتر حاضران در نشست عمان را وزرای خارجه کشورهای عراق، عمان، عربستان، کویت، بحرین، قطر و امارات معرفی کرده بود اما تا اینجا روشن است که بحرین در این نشست حضور نخواهد داشت .

این یعنی همه کشورهایی که در طول جنگ، پایگاه های آمریکایی در خاکشان مورد هدف ایران قرار گرفته، قرار است در این نشست نمایندگانی داشته باشند _جز بحرین. این خبر به خودی خود خبر مهمی است. مهمتر آنکه بدانید قبل از این دیدار هم در حاشیه اجلاس سران بریکس در دهلی نود، ولیعهد امارات درخواست ملاقات با رئیس جمهور ایران کرد و دیداری میان پزشکیان و خالد بن محمد بن زاید آل نهیان برگزار شد.

چرا بحرین حاضر نیست پای میز مذاکره بیاید؟

در حالی که عمان تلاش می‌کند کشورهای منطقه را وارد گفت‌وگو کند، همه کشورهای خلیج فارس با این روند همراه نیستند.

بحرین اعلام کرده است در نشست ایران و کشورهای خلیج فارس شرکت نخواهد کرد. وزارت خارجه این کشور گفته تا زمانی که روابط دیپلماتیک تهران و منامه از سر گرفته نشود، بحرین در هیچ نشست جمعی با حضور ایران شرکت نمی‌کند.

بحرین همچنین تأکید کرده است امنیت منطقه «با سیاست مماشات» حفظ نمی‌شود و خواهان باز بودن تنگه هرمز بدون «تبعیض، عوارض یا مجوز» شده است.

بحرین در سال ۲۰۱۶ روابط خود با ایران را قطع کرد؛ عربستان سعودی که آن زمان نیز همین اقدام را انجام داده بود، در سال ۲۰۲۳ روابط خود با تهران را از سر گرفت، اما منامه هنوز چنین نکرده است. 

مسیرهای جدید کشتیرانی؛ بخش فنی توافق

یکی از بخش‌های مهم مذاکرات، تعیین مسیرهای عبور کشتی‌ها در تنگه هرمز است.

پیش‌تر گزارش‌هایی منتشر شده بود که ایران و عمان درباره مختصات مسیرهای عبور به توافق اولیه رسیده‌اند. طبق گزارش الجزیره، در چارچوب پیشنهادی، مسیر ورود کشتی‌ها از آب‌های سرزمینی ایران و مسیر خروج از آب‌های عمان خواهد بود؛ مسیری که نیازمند هماهنگی میان دو کشور است.

برخی منابع داخلی ایران مدعی اند که بر اساس توافق ایران و عمان قرار است مسیر ورودی به تنگه ۱۰۰٪ در اختیار ایران» (مسیر شمالی) و مسیر خروجی نیز ۲۵٪ در آب ایران باشد.

مسعود پزشکیان نیز اعلام کرده بود که ایران و عمان درباره یک مسیر عبور دریایی توافق کرده‌اند و اگر آمریکا به تعهدات خود عمل کند، ایران آماده بازگشایی تنگه خواهد بود.

اختلاف اصلی: «بازگشایی هرمز» یا «کنترل هرمز»؟

به گزارش تایمز اسرائیل، منبع ایرانی گفته است این توافق تنها پایه‌ای برای بازگشایی احتمالی تنگه است و باز شدن آن کاملاً به اجرای شروط ایران توسط آمریکا بستگی دارد. این منبع همچنین گفته تهران همچنان خواهان توافقی است که اجازه دهد از کشتی‌هایی که از تنگه عبور می‌کنند، هزینه دریافت کند.

علی قلهکی فعال رسانه ای نزدیک به نهادهای امنیتی مدعی شده در این توافق، مسائل مدنظر ایران تقرییا مشابه گذشته است و به‌نظر می‌رسد تهران از تفاهم‌نامه اسلام آباد گذر کرده و شروط جدید خود را در ۷ محورِ «اتمام جنگ در همه جبهه‌ها» _غزه، لبنان و ایران_ ، «رفع محاصره»، «آزادسازی بخش قابل توجهی از اموال بلوکه شده»، «لغو تحریم‌ها»، «مسیر ایرانی تنگه»، «قبول حقوق هسته‌ای ایران» (حقِ غنی‌سازی و عدم خروج ۴۰۰ کیلو اورانیوم۶۰٪) بیان داشته است.

او مدعی شده امارات فعلا قبول نکرده که وزیر خارجه‌اش در نشست آتی شرکت کند و در حد مشاور وزیر خارجه حضور پیدا خواهد کرد و بحرین نیز حضور خود را تا این لحظه منتفی کرده است«مذاکره ایران با آمریکا کاملا متوقف شده و توافق ایران و عمان بر تنگه، مساله‌ای میان «تهران_مسقط» و کشورهای حوزه خلیج فارس است!

عراقچی گفته ایران هنوز بر سر شروط هفتگانه خود در تفاهم اسلام آباد است که شامل موارد زیر بوده است؛

• خاتمه عملیات نظامی متناظر با بند‌های ۱۴، ۹، ۳، ۲، ۱پایان جنگ در تمامی جبهه‌ها از جمله جبهه لبنان پس از تفاهم نهایی
• رفع محاصره دریایی ایران متناظر با بند ۴ پایان دادن به هرگونه مزاحمت و محاصره دریایی ظرف ۳۰ روز
• تثبیت حاکمیت بر تنگه هرمز متناظر با بند ۵ت عیین نحوه اداره و خدمات دریایی در تنگه هرمز، مطابق با حقوق بین‌الملل قابل اجرا و حقوق حاکمیتی کشور‌های ساحلی تنگه هرمز (توافق با عمان و گفت‌و‌گو با کشور‌های ساحلی خلیج فارس)
• تأمین خسارت و بازسازی متناظر با بند ۶بازسازی توسعه اقتصادی ایران با تأمین ۳۰۰ میلیارد دلار از سوی آمریکا و شرکای منطقه‌ای (توافق بر سر برنامه، رفع تحریم‌ها برای ایجاد امکان سرمایه‌گذاری کشورها)
• لغو جامع تمامی تحریم‌ها متناظر با بند‌های ۷ و ۱۰برنامه خاتمه تحریم‌های شورای امنیت، آژانس و تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا در تفاهم نهایی
• خاتمه موضوعات هسته‌ای متناظر با بند‌های ۸ و ۹به‌رسمیت شناختن حق غنی‌سازی جمهوری اسلامی ایران
• در دسترس قرارگرفتن دارایی‌های مسدود متناظر با بند ۱۱دسترسی کامل بانک مرکزی به تمامی وجوه مسدودشده جمهوری اسلامی ایران

پیشتر عمان با دریافت عوارض عبور مخالفت کرده بود. مقام‌های عمانی گفته بودند خدماتی مانند ایمنی دریایی، جلوگیری از آلودگی و کمک‌های ناوبری ممکن است هزینه داشته باشد، اما دریافت هزینه عبور از کشتی‌ها قابل قبول نیست.

 نقش عمان؛ میانجی سنتی تهران و غرب

عمان در این پرونده نقش کلیدی دارد. این کشور سال‌هاست روابط نزدیکی با ایران و هم‌زمان ارتباط قابل‌قبولی با غرب دارد و بارها نقش میانجی در بحران‌های منطقه‌ای را ایفا کرده است.

بر اساس گزارش فایننشال تایمز، نشست روز دوشنبه در عمان قرار است نخستین دیدار سطح بالای میان مقام‌های شورای همکاری خلیج فارس و ایران پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران باشد. هدف این نشست، بررسی راهی موقت برای مدیریت رفت‌وآمد دریایی در تنگه هرمز عنوان شده است.

اما حتی عمان نیز نمی‌تواند اختلاف اصلی میان تهران و واشنگتن را حل کند؛ زیرا ایران بازگشایی کامل را به پایان محاصره دریایی آمریکا، رفع تحریم‌ها و اجرای تعهدات گذشته گره زده است.

 بریکس چه نقشی در پرونده هرمز دارد؟

هم‌زمان با مذاکرات عمان، نشست بریکس در هند نیز به محلی برای رایزنی درباره بحران ایران تبدیل شده است.

به گزارش جروزالم پست، حضور ایران و امارات در نشست بریکس اهمیت ویژه‌ای داشت. در حاشیه این نشست، شیخ خالد بن محمد بن زاید آل نهیان، ولیعهد ابوظبی، با مسعود پزشکیان دیدار کرد و دو طرف درباره کاهش تنش، ثبات منطقه‌ای و صلح گفت‌وگو کردند.

این رسانه معتقد است مجموعه تحولات بریکس و مذاکرات عمان نشان می‌دهد کشورهای منطقه و قدرت‌های غیرغربی در حال بررسی نظم جدیدی پس از جنگ ایران و آمریکا هستند.

در همین نشست، بریکس در بیانیه‌ای نسبت به افزایش تنش‌ها در خاورمیانه ابراز نگرانی کرد و خواستار خویشتنداری شد. چین نیز بر حرکت جهان به سمت نظم چندقطبی تأکید کرد.