آیت الله وحید خراسانی؛ مرجعی میان عقل اصولی، ایمان سنتی و استقلال سیاسی

رویداد ۲۴| برای درک جایگاه دینی و تأثیراتی که آیتالله وحید خراسانی در منظومه فکری و فقهی تشیع بر جای گذاشت، بررسی سیر تطور علم اصول فقه و تقابل تاریخی مکاتب حوزوی امری گریزناپذیر است. علم اصول در واقع چارچوب و روششناسی استنباط احکام شرعی از منابع اولیه (قرآن، سنت، عقل و اجماع) را فراهم میکند. از قرن یازدهم هجری و با بروز جریانی موسوم به «اخباریگری»، نقش عقل و قواعد اصولی در استنباط احکام به حاشیه رانده شد. پیروان مکتب اخباری بر این باور بودند که ظاهر روایات و اخبار برای دستیابی به احکام دین کفایت میکند و نیازی به قواعد پیچیده عقلی و زبانشناختی نیست.
در قرن دوازدهم هجری، با ظهور علامه وحید بهبهانی، مکتب «اصولی» جان تازهای گرفت. او با پایهگذاری قواعد متقن عقلی و نقلی، مسیر اجتهاد پویا را هموار ساخت. این مسیر توسط فقیهان نامداری، چون شیخ انصاری تکامل یافت و در نهایت توسط آخوند خراسانی به اوج پختگی و انسجام رسید. شهر نجف در پی این تحولات به کانون بیبدیل علم اصول و فقه تشیع بدل گردید.
در دوران معاصر، دو رویکرد و مکتب عمده در حوزههای علمیه شیعه شکل گرفت که به مکتب نجف و مکتب قم شهرت یافتند. مکتب قم که با تلاشهای آیتالله عبدالکریم حائری یزدی تأسیس شد و با مدیریت آیتالله العظمی بروجردی به شکوفایی رسید، بیشتر بر بستر تاریخی صدور روایات، بررسی اقوال فقیهان پیشین (قدما) و تطبیق احادیث شیعه با فقه اهل سنت تمرکز داشت. در این مکتب، فقیه تلاش میکند تا با تحلیل شرایط زمانی و مکانیِ صدور یک حدیث، مقصود واقعی امام معصوم را دریابد.
بیشتر بخوانید:
آیتالله شبیری زنجانی که بود؟ | مرجعی که از هیاهوی سیاست فاصله گرفت، اما سکوت نکرد
آیتالله خویی؛ قدرتمندترین مرجع سنتی که نمیخواست حکومت کند
آیت الله محمدتقی حکیم کیست؟ و چرا بر پیکر رهبری در عراق نماز میخواند؟
به گزارش رویداد۲۴، در نقطه مقابل، مکتب نجف که پرچمدارانی، چون میرزای نائینی، محقق اصفهانی و سید ابوالقاسم خویی داشت، بر پایههای استدلالهای دقیق و موشکافانه عقلی، قواعد تجریدی و ساختارسازیهای بینقص اصولی استوار بود. حضور آیتالله وحید خراسانی در حوزه علمیه قم، انتقال کامل، روشمند و تکاملیافتهای از مکتب اصولی نجف به قلب نظام آموزشی قم محسوب میشود؛ رویدادی که تار و پود علمی این حوزه را دستخوش تحولی چشمگیر کرد و روشهای تحلیل فقهی را در ایران ارتقا بخشید.
تکوین شخصیت علمی در خراسان
به گزارش رویداد۲۴، حسین وحید خراسانی در ۱۱ دی ۱۲۹۹ خورشیدی در شهر نیشابور چشم به جهان گشود. او پس از طی دوران کودکی، فراگیری علوم دینی را در حوزه علمیه مشهد آغاز کرد. مشهد در آن روزگار یکی از کانونهای پرجنبوجوش معارف اسلامی محسوب میشد و اساتید مبرزی در آن به تدریس اشتغال داشتند. وی ادبیات عرب و سطوح اولیه و نهایی فقه و اصول را نزد استادان برجستهای، چون شیخ محمد نهاوندی، صاحب تفسیر معروف، با مهارت و جدیت فراوان به پایان رساند.
با اتمام دوره سطح، وی وارد حلقه دروس خارج فقه و اصول شد و در محضر بزرگانی، چون میرزا مهدی اصفهانی و میرزا مهدی آشتیانی حاضر گردید. در همین دوره، یکی از مهمترین شالودههای فکری و اعتقادی وی پایهگذاری شد. میرزا مهدی اصفهانی، از شاگردان برجسته میرزای نائینی، بنیانگذار جریانی فکری در خراسان بود که بعدها با عنوان «مکتب تفکیک» یا «مکتب معارفی خراسان» شناخته شد. پایه و اساس این مکتب بر این اصل استوار است که معارف تشیع باید از آمیختگی با مفاهیم فلسفه یونان و تاویلات عرفانی و صوفیانه مصون بماند. میرزا مهدی اصفهانی تاکید داشت که یگانه راه رسیدن به حقیقت، تمسک انحصاری به وحی و کلمات معصومین است. آیتالله وحید خراسانی از دوران جوانی تحت تاثیر این مکتب قرار گرفت و جهتگیری ضدفلسفه نیز تا پایان عمر در او باقی ماند.
پشتکار علمی و توان ذهنی وی به اندازهای بود که در سال ۱۳۲۷ خورشیدی، در سفری به شهر ری و پس از دیداری علمی و مباحثاتی دقیق با مرجع بزرگ زمان، آیتالله سید محمد حجت کوهکمرهای، در سن ۲۷ سالگی موفق به دریافت اجازه اجتهاد گردید. دریافت این اجازه در چنین سنی، نشاندهنده توانایی بالای او در استنباط احکام شرعی بود.
هجرت به نجف اشرف، دستاوردهای اصولی
با وجود دستیابی به مقام اجتهاد در سنین جوانی، عطش علمی و کمالجویی آیتالله وحید، نهایتا وی را به سمت نجف اشرف رهنمون ساخت. او به قصد تکمیل مبانی فکری و آگاهی مستقیم از دیدگاههای اصولی مراجع طراز اول نجف، عازم عراق شد. وی در این شهر تاریخی، در محضر استوانههایی نظیر آیتالله سید عبدالهادی شیرازی و آیتالله سید محسن حکیم حاضر شد، اما تأثیرگذارترین و طولانیترین دوره شاگردی او در محضر آیتالله العظمی سید ابوالقاسم خویی رقم خورد.
آیتالله خویی معمار فقه و اصول مدرن در نجف به شمار میرفت و روش او مبتنی بر تنقیح دقیق قواعد رجالی (علم شناخت راویان حدیث) و ساختارسازی بینقص در اصول فقه بود. وحید خراسانی سالیان متمادی در دروس خارج فقه و اصول ایشان شرکت کرد و به یکی از درخشانترین شاگردان و اعضای کلیدی هیئت استفتاء (شورای فقهی) آیتالله خویی تبدیل شد. تأثیر اندیشه اجتهادی و روش ساختارمند خویی در شاکله علمی وی کاملاً مشهود است؛ بهگونهای که میتوان سبک وی را تداوم و تکامل مستقیم مکتب فقهی و اصولی خویی در دوران معاصر ارزیابی کرد.
به گزارش رویداد۲۴، او در نجف همزمان با تحصیل، تدریس دروس سطح را نیز با جدیتی مثالزدنی پیگیری کرد و سپس از سال ۱۳۳۷ خورشیدی، تدریس خارج فقه و اصول را آغاز نمود. این تدریسِ مستمر در فضای پررقابت و عالمانه نجف، به مدت ۱۲ سال ادامه یافت و نام او را به عنوان یکی از اساتید مسلم حوزه علمیه نجف در میان فضلا تثبیت کرد.
بازگشت به ایران و ایجاد تحول در نظام آموزشی حوزه قم
در پاییز سال ۱۳۴۹ خورشیدی، آیتالله وحید به ایران بازگشت و ابتدا در زادگاه علمی خود، مشهد، رحل اقامت افکند. حضور او در مشهد با استقبال گسترده طلاب روبهرو شد و تدریس خارج فقه و اصول را از سر گرفت. اقامت وی در این شهر دیری نپایید. فشارهای سیاسی حکومت پهلوی و توقعات خاصی که نهادهای دولتی از مقامات مذهبی در آن مقطع تاریخی داشتند، فضای مستقلی را که وی برای فعالیت علمی میطلبید، محدود و مخدوش ساخته بود. با وجود حضور و حمایتهای شخصیتهای برجستهای، چون آیتالله محمدهادی میلانی، این فشارها برای روحیه مستقل و علمی وی غیرقابل پذیرش بود؛ از این رو مشهد را ترک گفت و به قم مهاجرت کرد.
به گزارش رویداد۲۴، ورود او به حوزه علمیه قم نقطه عطفی در تاریخ معاصر این مرکز علمی به شمار میرود. دروس خارج فقه و اصول او به سرعت در صدر پررونقترین و پرجمعیتترین حلقههای درسی قم قرار گرفت. او با آوردن دقتهای پیچیده، دستهبندیهای منطقی و تحلیلهای عمیقِ مکتب نجف و ترکیب آن با سبک استنباطی خاص خود، فضایی نوین در آموزش عالی حوزوی ایجاد کرد. تدریس او در قم از سال ۱۳۴۹ تا اواخر دهه ۱۳۹۰ خورشیدی (که به دلیل کهولت سن و کسالت متوقف گردید) بیوقفه ادامه یافت.
دستاوردها و نوآوریها در اصول فقه
بیشتر بخوانید:
دوگانه نجف - قم چقدر جدی است؟/ کدام حوزه تعیین کننده آینده شیعیان خواهد بود؟
بازخوانی اندیشه موسسان حوزه علمیه قم | آیتالله بروجردی؛ معمار اقتدار مرجعیت شیعه در قرن چهاردهم
در حوزههای علمیه شیعه، آیتالله وحید خراسانی به شخصیتی شناخته میشود که در اصول شهره است. دستاوردهای او در علم اصول فقه، هم عمیق و تحلیلی است و هم بر بازخوانی انتقادی میراث پیشینیان استوار. برای آنکه اهمیت این کار روشن شود، باید دانست که علم اصول برای فقیه همان جایگاهی را دارد که منطق و ابزار محاسبه برای دیگر دانشها دارد. مجموعهای است از قواعد دقیق که فقیه با یاری آن، قوانین شرعی را از متون دینی بیرون میکشد. پس هر تغییری در قاعدههای این علم، دیر یا زود به تغییر در فتاوا و احکام شرعی میانجامد.
او در شاخه اصول، مباحثی مهم، چون مباحث الفاظ و اصول عملیه را با نگاهی انتقادی به آرای بزرگانی همچون آخوند خراسانی و محقق نائینی واکاوی کرد. مباحث الفاظ همان قواعد زبانشناختی فهم متون است، و اصول عملیه قاعدههایی است که در هنگام شک و نبود دلیل روشن، تصمیم فقیه را سامان میدهد. حاصل این بحثها در آثاری، چون مجموعه چند جلدی تحقیق الاصول گرد آمده که به قلم شاگردان برجستهاش نوشته شده، و در آن، ساختار علم اصول به تفصیل بازبینی و نظریهپردازی شده است.
نمونه نخست، نقد او بر تعریف علم اصول است. آخوند خراسانی ملاک جدایی دانشها از یکدیگر را غرض و هدف آنها میدانست. آیتالله وحید خراسانی با اشکالی دقیق نشان داد که علم اصول دو غرض کاملاً متفاوت دارد. یکی استنباط احکام شرعی از منابع معتبر، و دیگری تعیین وظیفه عملی در زمان شک که از آن به اعذار عقلی تعبیر میشود. اگر ملاک تمایز دانشها یگانگی غرض باشد، این دوگانگی باید به دوگانه شدن خود علم اصول بینجامد و حال آنکه در عمل چنین اتفاقی نمیافتد. از همین رو او تعریف محقق عراقی را برای تبیین ماهیت این علم ترجیح داد.
نمونه دوم، به بخش اوامر و نواهی بازمیگردد. فقیهان پیشین در تفسیر صیغه نهی، یعنی بازداشتن از یک عمل، آرای گوناگونی داشتند. محقق خراسانی آن را طلب ترک میدانست، آیتالله خویی آن را ابراز اعتبار حرمان میشمرد، و آیتالله بروجردی آن را صرفا زجر و منع میخواند. آیتالله وحید خراسانی ضمن نقد دقیق این آرا، بر تفکیک میان امور اعتباری عقلایی و امور تکوینی تأکید کرد و نظریه نسبت زجریه انشائیه را به عنوان مختار خود مطرح ساخت. مقصود او این است که نهی، در فضای قانونگذاری، نسبت اعتباریای برای بازداشتن مخاطب پدید میآورد و نباید آن را با زجرهای تکوینی فیزیکی یا روانی درهم آمیخت.
نمونه سوم، به بحث حق الطاعه مربوط میشود. حق الطاعه نظریهای است درباره دایره شمول احتیاط عقلی در برابر خداوند که شهید سید محمدباقر صدر آن را بسط داد. آیتالله وحید خراسانی در این میدان، مباحثی عمیق در اصول عملیه عقلی و کیفیت جمع میان احکام ظاهری و واقعی طرح کرد، این مبانی را پیراست، و جایگاه برائت عقلی و شرعی را در برابر شبهات بدوی استوار ساخت.
روششناسی استنباط و تسلط بر رجال
به گزارش رویداد۲۴، در کار فقه، او نگاه اجتهادی خود را بر شروح کتاب عروة الوثقی بنا میکند. او راه فقیهان نامدار را ادامه میدهد؛ کسانی مانند شهید اول، محقق کرکی، صاحب جواهر، شیخ انصاری و در روزگار ما، آیتالله خویی. ویژگی برجسته فقه او در این است که مباحث کاربردی را با ریزهکاریهای اصولی درهم میآمیزد. درس فقه او پر از استدلالهای دقیق عقلی است و همزمان به روایات پایبندی موبهمو دارد.
هنگام روبهرو شدن با احادیث، روش او اصالتسنجی منابع اول است. او هرگز به نقل قول دیگران یا کتابهای دستدوم بسنده نمیکند. او همیشه به سراغ منابع اصیل حدیث میرود، کتابهایی مانند کتب اربعه و وسائل الشیعه، و همه روایات مربوط به هر باب را شخصاً بیرون میکشد.
در دانش رجال و شناخت راویان حدیث نیز، او شیوهای سختگیرانه و محققانه دارد. او از روشهای توثیق عام و خاص بهره میبرد و برخلاف برخی همروزگاران خویش، روایتها را بر پایه معیارهای محکم رجالی قبول یا رد میکند. او حتی توثیقات بزرگانی مانند علامه حلی را هم با نگاه انتقادی میسنجد و مبنا را بر بررسی سلسله راویان از سرچشمه میگذارد.
آثاری مانند مجموعه ده جلدی العقد النضید، که تقریرات دروس فقهی او در مبحث بیع و خیارات است، عمق نگاه او را در مسائل حقوقی و اقتصادی اسلام نشان میدهد. او در این مباحث، سخن شیخ انصاری را جزءبهجزء کالبدشکافی میکند، به نقد میکشد، و با ارائه جمعبندیهای استوار، رأی فقهی خود را آشکار میسازد.
مرزبندی با فلسفه و دفاع از مکتب تفکیک
به گزارش رویداد۲۴، یکی از بارزترین ابعاد شخصیتی آیتالله وحید خراسانی، موضع قاطع و روشن وی در قبال فلسفه و عرفان مصطلح است. او با وجود اینکه خود سالها در محضر استادانی، چون میرزا مهدی آشتیانی متون فلسفی را عمیقاً آموخته بود و به تصدیق آنان از قدرت درک بالایی در معقولات برخوردار بود، به یکی از منتقدان جدی این علوم در حوزههای علمیه بدل شد.
مبنای استدلال او در این رویارویی، کمال و بینیازی مکتب اهل بیت در ارائه جهانبینی است. او معتقد بود قرآن و سنت معصومین تمامی معارف مورد نیاز برای سعادت، خداشناسی و انسانشناسی را در بالاترین و نابترین سطح ممکن ارائه دادهاند. در نگاه وی، درآمیختن این معارفِ خالص با مفاهیمِ برآمده از فلسفه یونان یا آموزههای متصوفه (مانند نظریه وحدت وجود که آن را به شدت رد میکرد)، موجب دور شدن از حقیقت دین و انحراف اذهان میگردد.
این رویکرد، بازتاب مستقیم آموزههای میرزا مهدی اصفهانی و مکتب خراسان بود که توسط وی در حوزه علمیه قم تبیین و با قدرت استدلال اصولی تثبیت شد. توصیه همیشگی او به طلاب علوم دینی این بود که زمان و توان فکری خود را مصروف تعمق در تفسیر قرآن و درک روایات کنند. این دیدگاه مطلقاً به معنای نفی «تعقل» یا ظاهرگراییِ اخباریون نبود؛ تفکر و استدلال عقلی در سراسر فقه و اصول او موج میزد. آیتالله وحید میان بهکارگیری عقل به عنوان ابزاری برای فهم شریعت، و پذیرش دستگاههای سیستماتیک مکاتب فلسفی تفاوت ماهوی قائل بود.
مرجعیت، استقلال حوزه و سلوک سیاسی
بیشتر بخوانید: آیتالله وحید خراسانی: صحبت کردن با زبان خشن خدمت به اسرائیل است
آیتالله وحیدخراسانی: عزای سیدالشهداء (ع) نباید تعطیل شود
حضرت آیت الله وحید خراسانی:این نظام مال ما نیست/حفظ محیط زیست از وظایف عقلی و شرعی همه افراد است
پس از درگذشت آیتالله العظمی اراکی در سال ۱۳۷۳ خورشیدی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم فهرست هفت تن از استادان برجسته را به عنوان مراجع تقلید معرفی کرد و نام آیتالله وحید خراسانی نیز در میان آنان قرار گرفت.
یکی از ارکان بنیادین در منش اجتماعی و سیاسی او پافشاری بر استقلال کامل مرجعیت و حوزههای علمیه است. او همواره بر این باور پای میفشرد که مرجعیت شیعه باید از زوایای مالی و فکری دور از نهادهای قدرت بماند تا بتواند جایگاه تاریخی خود را به عنوان پناهگاه اصلی مردم حفظ کند. در برخورد با ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران، رویه او حمایت اصولی از ارزشهای دینی و همزمان حفظ فاصله به شیوه سنتی مراجع نجف بود. او ولایت فقیه را در محدوده پاسخگویی به احکام شرعی و دریافت وجوهات شرعی به رسمیت میشناخت و دایره آن را فراتر از امور تخصصی افتاء نمیدانست.
تذکرهای او به مراکز قدرت سیاسی بیشتر درباره شکوه آیینهای سوگواری و ضرورت مقابله با جریانهایی مانند بهائیت و تبلیغات مسیحی بود. این رویکرد ریشه در سنت فکری بزرگان نجف و چهرههایی، چون آخوند خراسانی در عصر مشروطه داشت که هشدار میدادند ورود مستقیم نهاد دین به حوزه کارهای اجرایی پیامدهای زیانباری به همراه دارد.
از برجستهترین یادگارهای اجتماعی او اهتمام ویژه به بزرگداشت ایام فاطمیه است. او در سال ۱۳۷۹ خورشیدی در دیدار با محمد خاتمی رئیسجمهور وقت پیشنهاد کرد روز شهادت فاطمه زهرا در سراسر ایران تعطیل رسمی اعلام شود. این پیشنهاد با پیگیریهای مداوم او سرانجام رنگ قانون به خود گرفت و در تقویم رسمی کشور ثبت شد.
فرجام حیات
آیتالله العظمی حسین وحید خراسانی، پس از بیش از یک قرن مجاهدت علمی، تهذیب نفس، تربیت هزاران مجتهد و مدرس مبرز، و تألیف آثار گرانسنگ فقهی و اصولی، سرانجام در سحرگاه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ خورشیدی در سن ۱۰۵ سالگی در شهر قم دار فانی را وداع گفت.
میراث ایشان در سه ساحت کلان برای همیشه در تاریخ تشیع ماندگار خواهد بود: نخست، پایهگذاری یک روششناسی فقهی و اصولیِ متقن که با ترکیب دقتهای موشکافانه مکتب نجف و فضای پویای متنی مکتب قم شکل گرفت. دوم، دفاع معرفتی از مرزهای عقیدتی تشیع و احیای کمنظیر شعائر فاطمی، که هویت جامعه شیعی را استحکام بخشید. سوم، ارائه الگوی عملی در پاسداری از استقلال نهاد مرجعیت، که نشان داد حفظ فاصله انتقادی از کانونهای قدرت تا چه حد ضامن بقا و نفوذ معنوی نهاد دین در قلوب مردم است. زندگانی پربار او، مصداق بارز کلامی بود که با تواضعی عالمانه در بخش زندگینامه وبگاه شخصیاش نگاشته بود: «جز قصور و تقصیر چیزی ندارم».
اصل عالم شیعه ومتدین ایشان هستند کیست که این مطلب را انکار کند؟
منتقد سیاستهای نظام و رهبری باشی اما با اعضای والای سیستم مورد انتقاد وصلت فامیلی داشته باشی