عملکرد امام رضا(ع)؛ مبیّن لزوم مواجهه صحیح با ضرورت های اجتماعی

این جمله بدان معناست که به طور مثال، اگر امام حسن مجتبی(ع) در دورانی با شرایط امام حسین(ع) می زیست و مسئولیت امامت و ولایت مردم را برعهده داشت قطعا دست به شمشیر برده و قیام می کرد و یا اگر امام حسین(ع) در دورانی با وضعیت زندگانی امام حسن(ع) به امامت نائل می شد مبحث صلح را در پیش می گرفت و از قیام؛ به دلیل مهیا نبودن شرایط آن، صرف نظر می فرمود.

یکی از دروس مکتب اهل بیت عصمت و طهارت(ع)، درک ضرورت های اجتماعی موجود و تدوین راهبرد مناسب برای مواجهه با آن و در نهایت؛ حصول بهترین نتایج است، یعنی ضمن توجه به آمال و اهداف برنامه ریزی شده، باید بهترین عملکرد را با توجه به شرایط موجود و امکانات قابل دسترسی و واقعیت های ملموس، رقم زد.

ممکن است توجه به ضرورت های اجتماعی و واقعیت های موجود، دشمنان و مخالفین سرسختی را نیز بتراشد ولی هنگامی که اهداف مدنظر و دستاوردها، تشریح شود از تعداد منتقدان خواهد کاست. در زمانی که علی رغم میل باطنی، امام حسن مجتبی(ع) صلح با معاویه و امضای صلح نامه را پذیرفت بسیاری از افرادی که در میان آنان، برخی از یاران خوش سابقه نیز حضور داشتند دهان به انتقاد گشودند و حتی به استفاده از برخی واژه های هتاکانه خطاب به امام مجتبی(ع) نیز متوسل شدند تا مخالفت خود را با چنین اقدامی اعلام نمایند اما امام مجتبی(ع)، در کلمات متعددی، ضرورت هایی که ایشان را مجبور به پذیرش صلحنامه کرد را با یاران و سائلان در میان گذاشت و آنان را متوجه دستاوردهایی کرد که در آینده، حاصل می شد؛ دستاوردهایی که از زمان امضا، کم کم چهره نشان داد و برخی از نتایج صلح با معاویه نیز پس از شهادت این امام همام(ع)، به صورت عینی برای «دیر باوران»، قابل مشاهده شد.

هنگامی که به دوران زندگی امام رضا(ع) می نگریم و عملکرد ایشان را مورد بررسی قرار می دهیم به این گزاره پی می بریم که این امام عظیم الشان(ع) نیز در مسیر پیگیری اهداف سیاسی و اجتماعی، به ضرورت های اجتماعی موجود در زمان حیات گرانبهای خویش، توجه ویژه ای مبذول داشته است و بسیاری از اقدامات موثر خود را بر همین اساس، به سرانجام رسانده است.

از جمله اقدامات سیاسی و اجتماعی مهم امام رضا(ع)، پذیرش ولایت عهدی «مامون» خلیفه عباسی بود. البته در این موضوع، بحث های فراوانی درگرفته و مطالب علمی گسترده ای تولید شده است و دلایل این اقدام نیز تشریح شده است اما آنچه مدنظر نگارنده در متن حاضر می باشد جمله ای پر مغز و حاوی مفاهیم گسترده از امام رضا(ع) است که ایشان در پاسخ به «ریان بن صلت» درباره‌ی دلیل پذیرش ولیعهدی به آن اشاره کرده‌اند: «دفعتنی الی الضرورة الی قبول ذلک علی اکراه و اجبار بعدالاشراف علی الهلاک» (آنچه مرا وا داشت تا بعد از آن که در آسـتانه مـرگ قـرار گرفتم علیرغم اکراه و اجبار بر این کـار، آن را بـپذیرم؛ ضـرورت بـود.)

قابل انکار نیست که امام رضا(ع) به هیچ عنوان، تمایلی برای پذیرش ولایت عهدی مامون نداشت و با اقداماتی که در هنگام خروج از مدینه و در «مرو» انجام داد وشروطی که برای پذیرش ولایت عهدی قرار داد این موضوع را برای همگان، نمایان ساخت، اما این موضوع که ضرورت سیاسی و اجتماعی موجود، امام(ع) را منفعل نمی کند و ایشان را مصمم برای تدوین یک برنامه جامع برای پاسخگویی به ضرورت به وجود آمده می کند این نتیجه را حاصل می کند که در هر زمانی باید علاوه بر افق نگری و توجه به آمال و اهداف؛ و ضمن توجه به واقعیت های موجود، بهترین تصمیمات را برای مواجهه با ضرورت های پیش آمده گرفت.

شاید برخی از افراد و حتی یاران امام(ع)، این اقدام را نوعی کوتاه آمدن و نرمش نشان دادن فرض کردند اما باید توجه داشت که گاهی، ضرورت های اجتماعی ایجاب می کند که دست به اقداماتی زده شود تا مسیر پیشبرد اهداف در آینده، تسریع گردد. اقداماتی که غفلت از آنها، می تواند خسارات جبران ناپذیری را بر پیکره اهداف متعالی مدنظر وارد آورد و یا دسترسی به اهداف را ناممکن سازد.

در مورد ضرورت هایی که موجب شد تا امام رضا(ع)، ولایت عهدی مامون را بپذیرد مطالب فراوانی وجود دارد که در جای دیگری به آن پرداخته خواهد شد.