استمرار همکاری امنیتی تهران- مسکو در گرو عضویت ایران در شانگهای

رویداد۲۴-«داعش در حال بازسازی بدنه خود در شمال آفریقا است». هفته گذشته بود که «عبدالقادر مساهل» وزیر خارجه الجزایر اعلام کرد که داعش به تروریست های وابسته به خود که از سوریه و عراق فرار کرده بودند، فرمان داده تا به سوی لیبی حرکت کنند. اما آیا این خبرها به این معنی است که سایه شوم داعش از سر میانه و غرب آسیا دست بر داشته است؟مهراوه خوارزمی
در حالی که می دانیم جمهوری چچن یکی از خاستگاه­های اصلی نیروهای پیوسته به داعش بوده است و طی دو سال اخیر گزارش های متعددی از شکل گیری گروه های متصل به داعش در مناطق جنوبی تاجیکستان منتشر شده است. به نظر می­رسد نگرانی درباره احتمال سربرآوردن داعش در آسیای مرکزی و قفقاز نگرانی چندان بی موردی نیست. نگرانی که جهانگیر کرمی کارشناس مسائل منطقه در باره  آن معتقد است: « اگر چه در اینکه منطقه آسیای مرکزی و قفقاز و همچنین مناطقی از روسیه مستعد فعالیت تندروانه است تردیدی وجود ندارد و طبیعتا برخی از نیروهای تروریست داعش پس از تار و مار شدن آن در سوریه و عراق به شهرها و کشورهای خود باز می گردند اما آنچه در مورد احتمال  بروز داعش در حوزه آسیای مرکزی و قفقاز و قفقاز شمالی مطرح می شود بیشتر حدس و گمان است».
با این حال این استاد روابط بین الملل دانشگاه تهران در تشریح چرایی مستعد بودن منطقه آسیای میانه و قفقازشمالی و جنوبی برای بروز جریان های رادیکال و افراطی در گفتگو با «ایران» گفت: «شرایط اقتصادی در هر سه منطقه شرایطی است که نارضایتی از دولت ها را ایجاد می کند. همین طور در هر سه منطقه حکومت های سکولار با هدف کنترل رادیکالیسم مذهبی برای فعالیت های مذهبی و دینی محدودیت هایی قائل شدند ولی این خود به رادیکالیسم دامن می زند زیرا این نیروها احساس می کنند حق شان ضایع شده  است در نتیجه رادیکال تر می شوند».
او پیوستگی و نزدیکی جغرافیایی را یکی دیگر از دلایل  وجود احتمال درگیر شدن این مناطق با مسئله تروریسم دانسته و افزود:« از موصل تا گروزنی پایتخت چچن که مرکز بیشترین فعالیت های رادیکالیسم مرکزی در قفقاز شمالی است حدود 600 کیلومتر فاصله هست که فاصله زیادی نیست. در نتیجه این نگرانی بین نخبگان دانشگاهی و پژوهشی آنجا هم وجود دارد که ممکن است عناصر پیوسته به داعش برگردند و فعالیت کنند و مشکلاتی ایجاد کنند». او با این حال در تشریح اینکه چرا نگرانی در این باره را نگرانی فوری نمی داند، اظهار داشت: « علاوه بر اینکه خود داعش رسما اعلام کرده که مرکز فعالیت اش را به شمال افریقا انتقال خواهد داد، باید گفت که اغلب دولت های منطقه آسیای میانه و قفقاز غیراز ساختار نظامی و پلیسی که هر کدام به تنهایی دارند در ساختارهای امنیتی  مثل پیمان امنیت جمعی یا سازمان همکاری شانگهای عضویت دارند. این ساختارها از دهه های گذشته با هدف مقابله با تروریسم طراحی شدند و طبیعتا کنترل و محدودیت ایجاد خواهند کرد.»
جهانگیر کرمی نگرانی اصلی را ناشی از مسائل افغانستان دانست و ادامه داد: «آسیای مرکزی همسایه و همجوار افغانستان است. نزدیک 2هزار کیلومتر مرز مشترک بین ترکمنستان ، ازبکستان و تاجیکستان با افغانستان وجود دارد. همچنین می­دانیم یکی از کانون های رادیکالیسم و تندروی مذهبی در شمال پاکستان در منطقه سرحد و پیشاور قرار دارد و دسترسی این مناطق از طریق افغانستان به آسیای مرکزی دسترسی آسانی است. فاصله بین شمال پاکستان در ایالت سرحد که هیچ کنترلی بر آن وجود ندارد تا تاجیکستان حدود 30 کیلومتراست. در نتیجه این نگرانی تشدید می شود. اما هیچ کدام از این ها به نظر من مسائل فوری نیستند. زیرا به رغم اینکه در جایی مثل آسیای مرکزی در  دره «فرغانه» که جمعیت زیادی دارد التهاباتی به لحاظ مذهبی وجود دارد ولی کنترل دولت ها هنوز کنترل موثری است. اما اگر این دولت ها بخاطر مشکلات اقتصادی یا نارضایتی ها با شکست مواجه شوند آن وقت این رادیکالیسم از بیرون و از درون ادامه پیدا خواهد کرد  و مشکل ساز خواهد شد. آن­وقت کانون این فعالیت ها نه در قفقاز شمالی و در درون روسیه بلکه بیشتر در آسیای مرکزی خواهد بود . برای اینکه دولت روسیه قدرت لازم برای کنترل این ها را دارد ولی بعید است کشوری مثل قرقیزستان بتواند موثر باشد مگر کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای کمک کنند تا جلوی این اتفاق را بگیرند».
این کارشناس مسائل بین الملل همچنین در پاسخ به این پرسش که با مجموع این مقتضات تا چه حد امکان دارد که همکاری های امنیتی ایران و روسیه که در سوریه شکل  گرفت ادامه پیدا کند و این مسئله دو کشور را در مسیر فرا رفتن از نزدیکی تاکتیکی به نزدیکی راهبردی قرار دهد»، به «ایران» گفت: «همکاری های ایران و روسیه در مقابله با ناامنی و آشوب و تروریسم و ایجاد ثبات و امنیت سابقه طولانی تری دارد. دو کشور در سالهای 1992 تا 1994 در توافق صلح تاجیکستان دو کشور همکاری کردند و توافقی را ایجاد کردند که هنوز به هر حال مبنای مهمی برای صلح در تاجیکستان است. اگر چه دولت تاجیکستان متاسفانه این توافق را نادیده گرفته ولی ثباتی که در تاجیکستان وجود دارد محصول آن توافق است. در سالهای 1996 تا 2001 ایران و روسیه در مقابله با طالبان در افغانستان و در حمایت از ائتلاف شمال هم ایران هم روسیه و هم تاجیکستان با همکاری های اطلاعاتی ، امنیتی و نظامی کمک کردند. بعد هم در ماجرای بحران سوریه این اتفاق به شکل جدی تری صورت گرفت و دو کشور توانستند دولت رسمی و قانونی سوریه را حفظ کنند و گروه های تروریستی را شکست بدهند. این مبنای مهمی برای همکاری های ایران و روسیه در حوادث مشابه است. اما اینکه این همکاری ها به روابط امنیتی پایدار بین دو کشور منجر شود مستلزم سازو کارهایی فراتر از توافقات مقطعی و موردی مثل سوریه یا افغانستان در زمان طالبان است»
کرمی در تشریح این سازوکارهای ضروری افزود: « پذیرش درخواست عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای می تواند مبنای نهادی و قانونی لازم برای تداوم همکاری ها را در موارد مشابه بویژه در حوزه آسیای مرکزی و افغانستان ایجاد کند. در غیر این صورت این همکاری خاتمه پیدا خواهد کرد و به هر حال همکاری های امنیتی همچنان مقطعی و موردی خواهند بود و نمی شود گفت که ادامه پیدا خواهند کرد». او با اشاره به اینکه علی رغم حمایت روسیه از عضویت ایران این اتفاق مستلزم پذیرش و موافقت همه کشورهای عضو است، گفت: « در حال حاضر کشور تاجیکستان موافق عضویت ایران نیست وامیدوارم در سفر آقای ظریف به تاجیکستان او توانسته باشد روند فعلی روابط را تغییر دهد».