امکان مشارکت «فرامنطقه ای ها» در نظم امنیتی درون زا
رویداد۲۴-کنفرانس امنیتی تهران دوشنبه هفته گذشته با حضور بیش از 80 میهمان خارجی شامل مقامات سیاسی، نظامی و امنیتی کنونی و سابق کشورهای آسیایی و اروپایی و اغلب کشورهای منطقه غرب آسیا برگزار شد کنفرانس امنیتی تهران دوشنبه هفته گذشته با حضور بیش از 80 میهمان خارجی شامل مقامات سیاسی، نظامی و امنیتی کنونی و سابق کشورهای آسیایی و اروپایی و اغلب کشورهای منطقه غرب آسیا برگزار شد. «فهم و شناخت واقعی از الگوی راهبردی تحولات منطقه و آینده نگری آن» و «تولید گفتمان بومی و مشترک بین نخبگان جهت مشارکت در تصمیمسازی و اجماع سازی» از جمله اهداف اساسی است که در بخش معرفی و تعریف هویت تارنمای مختص این کنفرانس اعلام شده است. با وجود این پیرامون جزئیات بیشتر اهداف و نتایج آن و نیز چرایی دعوت از میهمانان فرامنطقهای در شرایطی که برخی کشورهای منطقه هیچ نمایندهای در این کنفرانس نداشتند با جلال دهقانی فیروزآبادی از استادان دانشگاه و رئیس دبیرخانه دائمی کنفرانس امنیتی تهران گفتوگو کردهایم.
شاهد برگزاری دومین کنفرانس امنیتی تهران با عنوان «امنیت منطقه غرب آسیا؛ چالشها و روندهای نوظهور» بودیم. اهدافی که در مجموع از برگزاری این کنفرانس پیگیری میشود چیست و آنچه امسال در هدف گذاریهای دومین دوره پیگیری شد چه بود؟
کنفرانس امنیتی تهران یک کنفرانس ادواری است که هر ساله شاهد برگزاری آن خواهیم بود. هدف کلی از برگزاری آن ایجاد محفل و مجمعی برای هم اندیشی، رایزنی، تعامل، گفتوگو، اعتمادسازی و تحکیم همکاری بین کشورهای منطقه و فرامنطقه در راستای تأمین امنیت مشارکتی و همکاری جویانه است. همچنین امیدواریم این کنفرانس بستر و زمینهای باشد تا کشورهای منطقه برای بحث و بررسی امنیت منطقهای در کنارهم بنشینند و به تبادل نظر و گفتوگو بپردازند. شناخت منطقه و فرصتها و چالشهای امنیتی آن و نیز ایدهپردازی و مفهومپردازی در مورد امنیت منطقهای از جمله دیگر اهداف این کنفرانس است. چنانکه در کنفرانس امسال دو مفهوم «امنیت شبکهای» و «منطقه قوی تر» از سوی وزیر امور خارجه کشورمان مطرح شد. بنابراین بررسی چگونگی تحقق این ایدهها و مفاهیم و نیز امکان سنجی و شناسایی ترتیبات و الگوهای امنیتی مناسب برای منطقه نیز یکی از هدفهای قابل پیگیری در این کنفرانس است. پیدا کردن راه حلهای مشترک و ایجاد شناخت و درک مشترک و متقابل برای امنیت منطقهای، نزدیک کردن دیدگاه ها و ایجاد وحدت گفتمانی در سه سطح ملی، منطقهای و بینالمللی نیز از دیگر اهداف برگزاری این کنفرانس است. طبیعتاً در منطقه غرب آسیا مثل دیگر مناطق دنیا همه دیدگاهها یکسان نیست. کشورها در برخی زمینهها اشتراک نظر و در برخی زمینهها اختلاف نظر دارند. ما نیازبه سازو کارهایی داریم که در فرآیند آن این دیدگاهها را هر چه بیشتر به هم نزدیکتر کنیم.
سخنرانی وزیر امورخارجه و مباحثی که مطرح کردند یکی از بخشهای پربازتاب این کنفرانس بود تا آنجا که برخی اینگونه برداشت کردند که هدفگذاری اصلی کنفرانس طرح دیدگاههای ایران در قبال منطقه است...
بله، یکی از اهداف کنفرانس امنیتی تهران تبیین رویکرد و سیاست و راهبرد امنیتی جمهوری اسلامی ایران در سطح منطقه و بینالمللی است؛ بویژه که متأسفانه چه در سطح منطقهای و چه در سطح بینالمللی یک سوء برداشت و سوء ادراکی از سیاستها و راهبردهای امنیتی جمهوری اسلامی ایران وجود دارد که بخشی بر اثر تصویرسازیهای نادرست است. بنابراین در چنین کنفرانسی زمینه بسیار مناسبی فراهم است که دیگران با دیدگاههای امنیتی جمهوری اسلامی ایران از نزدیک آشنا شوند. انتخاب نخبگان علمی و دانشگاهی و نخبگان اجرایی مدعو نیز تا حدودی براساس تأمین این هدف بود. اما هدف اساسی کنفرانس همان هماندیشی و تعاطی افکار است.
با توجه به اهدافی که برای کنفرانس امنیتی تهران تشریح کردید، آیا پنلهایی که در یک روز برگزار شد را برای دست یافتن به این اهداف، کافی میدانید یا ممکن هست در سال های آتی شاهد تغییر در زمان و شکل برگزاری کنفرانس باشیم؟
سال گذشته کنفرانس امنیتی تهران ترکیب و تلفیقی از پنلهای پژوهشی و نظری و پنلهایی در چارچوب دیدگاههای تصمیمگیرندگان کشور و سایر شرکتکنندگان بود. امسال این دو سطح از یکدیگر تفکیک شد و بحثهای نظری، مفهومی و پژوهشی را در 9 همایش علمی مورد بحث و بررسی قرار دادیم. البته در آن همایشها نیز تصمیم گیرندگان و مقامات حضور داشتند. مسابقه تسلیحاتی، مداخله قدرتهای بزرگ، هویتهای نوظهور، افراط گرایی، مخاطرات زیست محیطی، توسعه اقتصادی و انقلاب در فضای مجازی از جمله محورهایی بود که در چارچوب تأثیرشان بر امنیت منطقهای مورد بحث و بررسی قرار گرفت. در نتیجه اجلاسی که دوشنبه هفته گذشته برگزار شد در واقع فرصتی بود برای طرح دیدگاه صاحبنظران و مسئولان سیاسی، امنیتی و دفاعی که تجارب علمی و اجرایی خودشان را ارائه میدادند. بنابراین شاید حتی با افزایش روزهای برگزاری کنفرانس هم فرصت مناسب برای مناظره و مباحثه فراهم نشود. اما با احتساب 9 همایشی که برگزار شد باید بگویم که کنفرانس امنیتی تهران نه فرصتی یک روزه بلکه برنامهای 10 روزه بود.
البته با اینکه میفرمایید فرصت مناظره نبود اما در بعضی پنلها مناظره زیر پوستی بین پنلیستها جریان پیدا کرد.
بله، منتها اگر در ذهن شما این باشد که مثلاً طی نیم ساعت دو نفر بنشینند و مناظره کنند که چنین امکانی نیست. اما در همان فرصت کوتاه ایدههایی که از طرف پنلیستها ارائه میشود ممکن است کاملاً از دو منظر مختلف باشد و در همان زمان 10 دقیقه یک مناظره کوتاه پیش ببرد. کمااینکه در کنفرانس امسال در برخی پنلها اتفاق افتاد و چندان هم زیرپوستی نبود.
انتخاب میهمانها به چه ترتیب بود. آیا میهمانان کنفرانس تهران از جایگاه حقیقی خودشان حضور یافتند یا میشد آنها را به نحوی نمایندگان دولت متبوع و کشورشان تلقی کرد؟
ما دو سطح میهمان داشتیم. برخی میهمانها رسمی بودند که نماینده دولت متبوعشان در کنفرانس تلقی میشدند. مثلاً وزیرخارجه عمان یا معاون وزیر خارجه تاجیکستان، مشاور امنیت ملی افغانستان و پاکستان و دیگرانی که صاحب منصب و مقام رسمی بودند طبیعتاً دیدگاههای کشورهای متبوعشان را نمایندگی میکردند. همچنین یکی از معیارهای انتخاب میهمانان رسمی و غیررسمی توجه به موضوع کنفرانس یعنی امنیت منطقهای بود. طبیعتاً اولویت با کشورهای منطقهای تأثیرگذار در امنیت منطقهای بود.
اما به هر حال برخی کشورهای منطقه نیز نماینده رسمی یا غیررسمی در کنفرانس نداشتند؟
کسانی که به کنفرانس دعوت شده بودند به هدف و شعار کنفرانس یعنی گفتوگو و احترام مقابل، اعتماد، امنیت دسته جمعی و همکاری اعتقاد داشتند. طبیعتاً وقتی کشوری به هر دلیلی به چنین ساز و کار امنیتی اعتقاد ندارد حضورش به طور رسمی در کنفرانس خیلی سازنده نخواهد بود. گرچه شخصاً اعتقادم این است که در سالهای آینده چه بسا در صورتی که آنها تمایل داشته باشند حتی از نمایندگان چنین کشورهایی نیز برای حضور در کنفرانس دعوت شود. اما در مورد میهمانان غیررسمی یک بحث میزان تأثیرگذاری کشورها بود. زیرا علاوه بر دیدگاههای رسمی این کشورها برای ما مهم است که بدانیم دیدگاه نخبگان دانشگاهی، اندیشکدهها و اتاقهای فکر آن کشورها چی است. به هر حال تصمیمات سیاسی و امنیتی تحت تأثیر مراکز تصمیم ساز هم هست. بنابراین باز از کشورهای منطقه و بازیگران فرامنطقهای تأثیرگذار دعوت شده بود. هرچند طبیعتاً آنها دیدگاههای رسمی دولت متبوعشان را منعکس نمیکنند اما ممکن است دیدگاههای آنها در امتداد دیدگاه رسمی دولتشان باشد.
در هر دو دوره کنفرانس امنیتی تهران شاهد حضور مدعوینی از کشورهای اروپایی و نیز شرق آسیا بودیم. این در حالی است که اصولاً سیاست ما مبتنی بر آن است که ما با نقش بازیگران منطقهای در امنیت منطقه چندان توافقی نداریم. آیا این دو مسأله با هم متباین است؟
ما نمیگوییم که بازیگران فرامنطقهای در امنیت منطقه تأثیر ندارند یا نباید نقش ایفا کنند.آنچه ما به آن اعتقاد داریم و به نظرم به لحاظ سوابق تاریخی هم تأیید شده این است که الگوها و ترتیبات امنیتی منطقه غرب آسیا اگر نگوییم همه، اغلب تحمیل شده از سوی قدرتهای فرامنطقهای بوده است؛ آن هم بدون در نظر گرفتن اهداف و منافع کشورهای منطقه. به نظر میرسد که این نوع الگوسازی امنیتی در عمل شکست خورده است. اما ما اعتقاد داریم که ترتیبات امنیتی در آسیا توسط قدرتها و کشورهای منطقه باید تعریف و اجرا شود. ما به نظم امنیتی درون زا و بومی در منطقه غرب آسیا اعتقاد داریم. قدرتهای فرامنطقهای میتوانند به شکلگیری چنین ترتیبات امنیتی کمک کرده و نقش سازنده ایفا کنند. آنچه ما مخالفش هستیم نقش تخریبی و تحمیلی قدرتهای فرامنطقهای بوده است. بر همین اساس ما قائل به این هستیم که بازیگران فرا منطقهای تأثیرگذار در غرب آسیا هم باید در کنفرانس امنیتی تهران حضور داشته باشند و دیدگاههای آنها هم دیده شود. حتی ممکن است دیدگاه آنها مخالف دیدگاه ما باشد. اما باید ببینیم استدلالشان چیست. چه شواهدی را میتوانند ارائه بدهند که بحث و بررسی شود چگونه جمع بین این دو ممکن است تا قدرتهای فرامنطقهای بتوانند به جای نقش تخریبی و تحمیلی بتوانند نقش سازندهای را ایفا کنند.
پنلهای کنفرانس امنیتی تهران در سه بخش سیاست خارجی، اقتصادی و نظامی برگزار شد. بهطور معمول بخش سیاسی بیشتر مورد توجه رسانهها قرار میگیرد. اما مهم است بدانیم که در بخشهای اقتصادی و نظامی آنچه در این کنفرانس مد نظر قرار گرفت متضمن چه دیدگاههایی بود؟
هم در دو یا سه همایش مقدماتی کنفرانس و هم در روز برگزاری در یک پنل به نقش اقتصاد در امنیت منطقه پرداختیم. زیرا چه در سطح ملی و چه در سطح منطقهای و بینالمللی امنیت محدود به بعد نظامی و سیاسی نیست و یکی از مهمترین ابعاد امنیت اقتصادی است و هر الگوی امنیتی در غرب آسیا حتماً باید به این بعد بپردازد. شواهد تاریخی نشان میدهد که یکی از مهمترین عوامل امنیتزدا و تنش آفرین توسعه نیافتگی اقتصادی بوده است. چنان که در ریشهیابی تروریسم و افراط گرایی، توسعه نیافتگی اقتصادی و وجود دولتهایی که قادر به پاسخگویی به مطالبات اقتصادی ملت خود نبودهاند را باید در نظر داشت. در این کنفرانس هم بر این ارتباط تأکید و بحث شد که چگونه میتوان نظم منطقهای را تعریف کرد که در قالب آن کشورها به جای هزینه کردن منابع خود در جنگ آن را صرف توسعه اقتصادی و رفاه عمومی جامعه خود کنند. در حوزه دفاعی و نظامی نیز آنچه مورد تأکید قرار گرفت این بود که امنیت منطقهای انحصاراً در بعد نظامی امنیت محصور نمیشود. اگرچه قطعاً امنیت نظامی و توان دفاعی یکی از عناصر لازم امنیت ملی و منطقهای است اما کافی نیست و نمیتوان از ابعاد دیگر غافل شد. بر همین اساس یکی از نکات مورد تأکید این بود که خرید و انباشت تسلیحات تأمینکننده امنیت منطقه نیست و نبوده است. این در حالی است که منطقه غرب آسیا بیشترین واردات تسلیحات دنیا را داشته است. کشورهایی مانند امارات و عربستان و در مجموع کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس سال گذشته 116 میلیارد دلار هزینه تسلیحاتی کردند و نسبت GTC این کشورها نسبت به هزینههای نظامیشان در سطح اول دنیا است. همچنین مداخلات نظامی قدرتهای بزرگ در منطقه خود یکی از عوامل ناامنی در منطقه بوده است. بنابراین این بحث که چگونه میشود هم کشورها از توان دفاعی مناسبی برخوردار باشند و هم دیگران را تهدید نکنند یکی از مباحث اساسی این حوزه است.
چطور میشود از مجموع بحثهایی که در نشستهای نظری چون کنفرانس امنیتی تهران مطرح میشود، برداشت عملی داشت؟
اتفاقاً یکی از موضوعاتی که در کنفرانسهای امنیتی مورد بررسی قرار میگیرد همین است که چگونه میشود ایدهها و یافتهها را به راهکار و سازوکار تبدیل کرد. اما باید بگویم که برای عملی کردن یک ایده ابتدا شناخت آن ایده حائز اهمیت است و بعد بررسی اینکه چگونه میتوان آن را به عمل تبدیل کرد. شرکت تصمیم گیرندگان حوزه امنیتی و دفاعی در این کنفرانس میتواند به صورت مداوم و مستمر بر تصمیمگیری آنها تأثیر بگذارد؛ زیرا در فرآیند تصمیم گیری، فرآیند یادگیری و تبادل نظر تصمیم گیرندگان با اندیشکدهها از اهمیت ویژهای برخوردار است. اما طبیعتاً برای عملی شدن ایدهها صرف کنفرانس امنیتی کفایت نمیکند، بلکه این تنها جزئی از فرآیند است و نه همه آن.
