مرز باریک شفافسازی و مانور رسانهای؛ از فایل اکسل دولت تا کپیکاری روزنامههای حامی
رویداد۲۴| انتشار فهرست اسامی جانباختگان حوادث دیماه از سوی دولت، در نگاه اول اقدامی در راستای شفافیت و پاسخگویی است؛ اقدامی که بلافاصله با استقبال رسانههای حامی دولت همراه شد و در تیترها و صفحات اول امروز روزنامهها بازتاب گستردهای یافت. اما با فاصله گرفتن از هیجان اولیه، این پرسش جدی مطرح میشود که این انتشار دقیقاً چه مسئلهای را حل کرده است، آیا واقعا ابهامات موجود درباره تعداد کشتهشدگان رفع شد؟!
شفافیت بدون کارکرد مشخص
دولت اسامی ۲۹۸۶ نفر از جانباختگان را منتشر و اعلام کرد که اختلاف ۱۳۱ نفری با آمار رسمی پیشتر اعلام شده به خاطر مجهولالهویه بودن برخی افراد یا مغایرت اطلاعات شناسنامهای بوده است. بر این اساس لیست منتشر شده شامل شهدا و تروریستها است. غیر از اطلاعات هویتی یعنی اسامی و کدملی افراد نیز اطلاعاتی منتشر نشده است، مثلا معلوم نیست که هر یک از آنها دقیقا چطور و چگونه قربانی شدهاند.
این درحالی است که اگر هدف، اقناع افکار عمومی و پاسخ به تردیدها باشد، صرف انتشار نامها، بدون توضیح درباره وضعیت هر فرد، نهتنها ابهام را رفع نمیکند، بلکه پرسشهای تازهای میسازد. شفافیت زمانی معنا دارد که اطلاعات جدید تولید کند، نه اینکه همان دادههای قبلی را در قالبی متفاوت بازنشر دهد. انتشار این فهرست میتواند با رد سایر اعداد اعلامی از سوی رسانههای خارجی یا رسانههای فارسی زبان آن سوی آبی همراه باشد، اما باید دید که واقعا اثرگذاری اجتماعی هم دارد یا خیر؟
فایل اکسل؛ نماد یک ضعف ساختاری
اقدام اخیر دولت از لحاظ فرم نیز با ایراداتی همراه بود و مورد نقد قرار گرفت، مثلا شکل انتشار آن در قالب یک فایل اکس ساده به یکی از محورهای اصلی انتقاد در فضای مجازی تبدیل شد. ایرادات نگارشی، ناهماهنگی در اطلاعات و نبود حداقل استانداردهای ارائه داده عمومی، بار دیگر تیم رسانهای و ارتباطی دولت را زیر سوال برد.
در دورانی که حتی نهادهای کوچک محلی نیز میتوانند دادههای حساس را در قالب فایلهای وب قابل جستوجو، توضیحدار و همراه با پیوست تحلیلی منتشر میکنند، ارائه اسامی جانباختگان یک بحران ملی در قالب یک فایل خام، بیش از آنکه نشانه شفافیت باشد، نشانه ضعف ساختاری در تیم دولت بود و نشان داد که نه تنها روایتی برای بازیابی و احیای اعتماد عمومی ندارد بلکه حتی برای انتشار داده هم آمادگی حرفهای ندارد.
هماهنگ عجیب رسانههای حامی دولت
روزنامههای امروز، اما روزنامه «ایران» که رسانه دولت است گرفته تا «سازندگی» و «پیام ما» با جلدها تقریبا مشابهی به استقبال این خبر رفتند؛ صفحههایی که نامها را برجسته کرده و بر «اقدام شفافساز دولت» تأکید داشتند. این همصدایی میتوانست یک حرکت رسانهای هماهنگ و قابلدفاع تلقی شود، اما تکرار بیش از حد و شباهت آشکار فرمها، اثر معکوس گذاشت. به خصوص که ایده استفاده از اسامی قربانیان در صفحهاول، پیشتر در رسانههای معتبر خارجی استفاده شده بود. برای مثال، نیویورکتایمز در سال ۲۰۲۱ با انتشار اسامی جانباختگان کرونا در آمریکا، یا گاردین در پوشش قربانیان جنگ غزه، از این تکنیک استفاده کردهاند. شاید اتفاقی بوده، اما رسانههای حامی دولت با تکرار بیش از حد یک ایده از اثرگذاری اقدام دولت – در صورتی که نقد اولیه را نادیده بگیریم – کاستند.
لااقل از جانباختگان دستاوردسازی نکنید
مهمترین ایراد در این ماجرا اصراری است که برخی برای تبدیل هر اقدام اداری به «دستاورد» دارند. انتشار یک فهرست، آن هم با این کیفیت و این میزان ابهام، اگر بیش از حد در بوق و کرنا شود، نهتنها به افزایش اعتماد منجر نمیشود، بلکه حساسیت افکار عمومی را نسبت به نیت دولت بیشتر میکند. انتشار فهرست و شفاف سازی درباره قربانیان و وقایع تلخ دی ماه در بینقصترین شکل خود، وظیفه دولت و سادهترین کاری است که انتظار میرود، انجام دهد؛ لذا عبور از حد و مرز «دستاوردسازی» اثر معکوس خواهد داشت. جامعهای که با بحرانهای واقعی، پرسشهای بیپاسخ و خاطرات زخمخورده مواجه است، بهخوبی تفاوت میان شفافیت واقعی و مانور رسانهای را تشخیص میدهد.
برای جلب اعتماد عمومی بیش از یک فهرست لازم است
در نهایت، انتشار اسامی جانباختگان میتوانست نقطه شروع یک گفتوگوی صادقانه با جامعه باشد؛ اما بهدلیل ضعف در محتوا، فرم و روایت، بیشتر شبیه یک حرکت عجولانه و تبلیغاتی جلوه کرد. شفافیت، فقط اعلام اسم نیست؛ شفافیت یعنی توضیح، مسئولیتپذیری و پاسخگویی به پرسشهای سخت. اگر دولت و رسانههای حامی بهدنبال اقناع افکار عمومیاند، باید بپذیرند که اعتماد، با یک فایل اکسل و تیترهای تکراری ساخته نمیشود.
آیا اینکار برای خانوادههای داغدار در این شرایط درست است ؟؟؟
شما چگونه حاکمانی هستید که درد مردم را نمی فهمید