پشت پرده زمزمه‌های آتش‌بس؛ شرط تهران برای پایان جنگ چیست؟

رویداد۲۴| در میانه جنگی که امروز به روز دوازدهم رسیده و خاورمیانه را در یکی از پرتنش‌ترین دوره‌های خود قرار داده، بررسی احتمال آتش‌بس یکی از داغ‌ترین مباحث است.

عباس خارجی وزیر خارجه کشورمان چند روز قبل گفته بود که آنها تقاضای آتش بس دارند، اما اینطور نمی‌شود. ماجرا، اما از جایی جدی‌تر شد که دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا در اظهاراتی اعلام کرد به نظر می‌رسد جنگ با ایران «تقریباً به پایان رسیده است». همین جمله کافی بود تا موجی از گمانه‌زنی درباره احتمال اعلام آتش‌بس میان تهران از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر شکل بگیرد.

با این حال، واکنش‌های مقام‌های ایرانی نشان داد تهران فعلاً چنین برداشتی ندارد. فاطمه مهاجرانی سخنگوی دولت با رد این تصور گفت جمهوری اسلامی آغازگر جنگ نبوده، اما «پایان‌دهنده آن خواهد بود» و بنابراین آتش‌بس به شکلی که از سوی طرف مقابل مطرح می‌شود قابل قبول نیست.

همزمان برخی چهره‌های سیاسی نیز تلاش کردند این موضع را در قالبی راهبردی‌تر توضیح دهند. محسن رضایی در پیامی در شبکه ایکس نوشت پایان این جنگ، هر زمان که رخ دهد، موازنه قدرت در منطقه و حتی در نظام بین‌الملل را به نفع ایران تغییر خواهد داد و می‌تواند بر انتخابات آینده آمریکا نیز اثرگذار باشد.

در همین فضای پرتنش، علی لاریجانی دبیر شورای عالی امنیت ملی نیز با اشاره به اهمیت تنگه هرمز در معادلات انرژی جهان، در پیامی چندزبانه هشدار داد: «تنگه هرمز یا تنگه گشایش برای همه است یا تنگه تنگنا برای جنگ‌طلبان». این جمله از سوی بسیاری از تحلیلگران به‌عنوان اشاره‌ای غیرمستقیم به اهرم‌های فشار ایران در صورت ادامه جنگ تعبیر شد.

سکوت تهران در برابر پیام‌های آتش‌بس

در کنار این مواضع رسمی، گزارش‌هایی نیز درباره تلاش‌های دیپلماتیک برای توقف درگیری منتشر شده است. برخی رسانه‌ها خبر داده‌اند استیو ویتکاف فرستاده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، پیشنهاد‌هایی برای تعیین زمان توقف درگیری‌ها به تهران ارسال کرده است. با این حال، بنا بر همین گزارش‌ها، مقام‌های ایرانی تاکنون پاسخی به این پیشنهاد‌ها نداده‌اند و تلاش‌ها برای انتقال پیام از طریق برخی کشور‌های اروپایی و منطقه‌ای ادامه دارد.

خبرنگار شبکه الجزیره در تهران نیز گزارش داد که ویتکاف تلاش کرده با عباس عراقچی وزیر امور خارجه تماس بگیرد، اما این تماس بی‌پاسخ مانده است. خود عراقچی طی روز‌های گذشته در مصاحبه با رسانه‌های آمریکایی تصریح کرده که مذاکره با واشنگتن در شرایطی که حملات نظامی ادامه دارد «بی‌معنا» است.

موضع رسمی دستگاه دیپلماسی ایران نیز در همین چارچوب تعریف می‌شود. کاظم غریب‌آبادی معاون وزیر امور خارجه اعلام کرده اگر قرار باشد آتش‌بسی برقرار شود، باید تضمینی وجود داشته باشد که اقدامات نظامی علیه ایران تکرار نشود؛ در غیر این صورت، توقف موقت جنگ عملاً بی‌معنا خواهد بود.

شرط تهران: تضمین و غرامت

در همین راستا سید حسین موسویان دیپلمات پیشین و تحلیلگر سیاست خارجی نیز در گفت‌وگویی با CNN تأکید کرده که حملات نظامی آمریکا در سال‌های اخیر در حالی رخ داده که مذاکرات دیپلماتیک در جریان بوده است؛ موضوعی که از نگاه تهران نشان می‌دهد واشنگتن از دیپلماسی به‌عنوان ابزاری تاکتیکی استفاده می‌کند.

به گفته او، اگر قرار باشد ایران بار دیگر به آتش‌بس یا مذاکره تن دهد، آمریکا باید تضمین‌های جدی ارائه کند؛ از جمله تعهد کتبی برای عدم تکرار حملات و همچنین پرداخت غرامت برای خسارت‌های وارد شده. موسویان همچنین معتقد است روسیه می‌تواند در روند میانجی‌گری نقش داشته باشد، اما بدون چنین تضمین‌هایی احتمال پذیرش آتش‌بس از سوی تهران بسیار پایین است.

تناقض در پیام‌های واشنگتن

در سوی دیگر میدان نیز پیام‌ها چندان یکدست نیست. در حالی که ترامپ از نزدیک شدن جنگ به پایان سخن گفته، برخی مقام‌های دولت آمریکا تصویر متفاوتی ارائه می‌دهند. فرستاده ویژه آمریکا، استیو ویتکاف، حتی در پاسخ به این پرسش که جنگ چگونه پایان خواهد یافت گفته است: «نمی‌دانم».

این تناقض در پیام‌ها در حالی مطرح می‌شود که بازار‌های جهانی نیز به شدت به اخبار مربوط به پایان احتمالی جنگ واکنش نشان داده‌اند. پس از اظهارات ترامپ درباره احتمال پایان درگیری، قیمت نفت که پیش‌تر به دلیل جنگ جهش کرده بود کاهش یافت و بازار‌های مالی تا حدی آرام شدند.

آیا آتش‌بس واقعاً نزدیک است؟

با کنار هم گذاشتن این تحولات می‌توان گفت بحث آتش‌بس بیش از آنکه به توافقی نزدیک باشد، به میدان جدیدی از جنگ روایت‌ها تبدیل شده است. واشنگتن تلاش می‌کند نشان دهد عملیات نظامی به اهداف خود رسیده و جنگ در حال پایان است، در حالی که تهران می‌کوشد نشان دهد هنوز برای پایان درگیری عجله‌ای ندارد و توقف جنگ تنها زمانی معنا دارد که تضمین‌های واقعی ارائه شود.

در چنین شرایطی، پاسخ تهران به پیشنهاد‌های آتش‌بس نه صرفاً یک تصمیم نظامی بلکه بخشی از یک محاسبه سیاسی و راهبردی است؛ محاسبه‌ای که به گفته برخی تحلیلگران، هدف آن جلوگیری از تکرار تجربه مذاکره در سایه فشار نظامی است.

به همین دلیل، حتی اگر کانال‌های دیپلماتیک در پشت پرده فعال باشند، رسیدن به آتش‌بس پایدار بدون حل مسئله اصلی یعنی «بی‌اعتمادی عمیق میان دو طرف» چندان آسان به نظر نمی‌رسد.