چرا «بله» حتی در قحطی اینترنت و رقیب هم نمیتواند کاربران جدید را حفظ کند؟
رویداد۲۴ | محمد تقی زاده - این بازه همزمان با دو رویداد مهم است: نخست، دوره عادی پیش از تشدید تنشها که در آن دسترسی به اینترنت بینالمللی برقرار بود و کاربران از پلتفرمهای خارجی مانند تلگرام و اینستاگرام استفاده میکردند. دوم، از ۹ اسفند ۱۴۰۴ به بعد که همزمان با شروع جنگ اسرائیل علیه ایران و قطعی گسترده اینترنت بینالمللی در ایران، بسیاری از کاربران، گروهها و کانالهای خبری به پیامرسانهای داخلی از جمله بله پناه آوردند.
هدف اصلی این گزارش، تحلیل کمی این تغییرات، مقایسه رفتار کاربران پیش و پس از بحران، و ارزیابی میزان ماندگاری مخاطبان بله پس از بازگشت شرایط به حالت عادی است.
لازم به ذکر است که دادههای این گزارش با استفاده از سامانه پایشگر شبکههای اجتماعی استخراج و توسط کارشناس تحلیل و داده کاوی رویداد۲۴ بررسی شده است.
بازه زمانی و ساختار دادهها
دادههای موجود شامل تعداد محتوای تولیدشده روزانه در بله از ۹ بهمن ۱۴۰۴ تا ۹ فروردین ۱۴۰۵ است. با وجود اینکه دادههای بهمن به طور کامل در اختیار نبود، اما بر اساس روند اوایل اسفند، میتوان سطح پایه فعالیت در بهمن را بین ۲۵۰ تا ۳۵۰ هزار محتوا در روز تخمین زد.
از ۹ اسفند به بعد، دادهها به صورت روزانه در دسترس است و به وضوح تأثیر قطعی اینترنت و جنگ را نشان میدهد. برای نمایش کلی روند، از یک نمودار میلهای استفاده شده است که در آن هر میله نمایانگر تعداد محتوا در یک روز خاص است و محور افقی نشاندهنده بازه دو ماهه از ۹ بهمن تا ۹ فروردین میباشد.
نمودار میلهای روند دو ماهه تولید محتوا در بله
در این نمودار میلهای، محور افقی شامل روزهای مختلف از ۹ بهمن تا ۹ فروردین است.
با توجه به تعداد زیاد روزها، برای خوانایی بهتر، نمودار به صورت فشرده توصیف میشود؛ نخست، در نیمه اول نمودار که مربوط به بهمن و اوایل اسفند است، ارتفاع میلهها نسبتاً کوتاه و بین ۲۵۰ تا ۳۵۰ هزار واحد قرار دارد و نوسانات ملایمی دیده میشود.
از روز ۹ اسفند، میلهها اندکی بلندتر میشوند و به حدود ۴۴۰ هزار میرسند. اما جهش اصلی از ۱۵ اسفند آغاز میشود جایی که میله ۱۵ اسفند به ارتفاع ۵۴۴ هزار میرسد.
بلندترین میله در کل نمودار مربوط به ۱۷ اسفند است با ارتفاع ۷۷۹ هزار و ۲۲۹ محتوا. پس از آن، میله ۱۸ اسفند به شدت کوتاه میشود و به ۳۵۱ هزار میرسد. از ۱۹ اسفند تا ۲۶ اسفند، میلهها به تدریج کوتاهتر میشوند و به پایینترین نقطه این بازه یعنی ۱۳۶ هزار محتوا در ۲۶ اسفند میرسند.
از ۲۹ اسفند مجدداً میلهها بلند میشوند و در ۲ فروردین به قله دوم با ارتفاع ۷۲۴ هزار میرسند. پس از آن تا ۵ فروردین، میلهها در محدوده ۵۳۰ تا ۶۹۰ هزار نوسان دارند. اما از ۶ فروردین به بعد، میلهها به سرعت کوتاه میشوند به طوری که میله ۶ فروردین به ۲۶۹ هزار، میله ۷ فروردین به ۲۰۱ هزار، میله ۸ فروردین به ۱۳۰ هزار و میله ۹ فروردین به کوتاهترین میله کل نمودار یعنی ۹۴ هزار و ۶۰۲ محتوا میرسد.
این نمودار به وضوح سه بخش مجزا را نشان میدهد: بخش اول با میلههای کوتاه و پایدار (بهمن و اوایل اسفند)، بخش دوم با میلههای بسیار بلند و نوسانی (اواسط اسفند تا اوایل فروردین)، و بخش سوم با میلههای فوقالعاده کوتاه (۶ تا ۹ فروردین).
تحلیل روند بر اساس نمودار میلهای
با نگاه به نمودار میلهای، اولین نکته قابل توجه تفاوت فاحش بین بلندترین میله (۱۷ اسفند با ۷۷۹ هزار) و کوتاهترین میله (۹ فروردین با ۹۴ هزار) است که اختلافی بیش از هشت برابری را نشان میدهد. این اختلاف نشان میدهد که پیامرسان بله در اوج بحران به شدت مورد استقبال قرار گرفته، اما این استقبال حتی با وجود استمرار وضعیت جنگی و قطعی اینترنت، بسیار زودگذر بوده است.
دومین نکته، وجود دو قله مجزا در نمودار است: قله اول در ۱۷ اسفند و قله دوم در ۱۲ فروردین. وجود دو قله نشان میدهد که پس از افت اولیه (در ۱۸ تا ۲۶ اسفند)، موج دومی از کاربران یا تولیدکنندگان محتوا به بله پیوستهاند که احتمالاً مربوط به اطمینان از ادامه جنگ و قطعی اینترنت بوده است.
سومین نکته، سقوط ناگهانی و عمودی در روزهای ۶ تا ۹ فروردین است که در کل نمودار بیسابقه است. در حالی که در اسفند حتی پس از افتهای شدید، میلهها دوباره بالا میرفتند، در فروردین این سقوط بدون بازگشت ادامه پیدا کرده و به پایینترین سطح رسیده است. این وضعیت می تواند ناشی از چند فاکتور مهم باشد؛ کوچ بخشی از کاربران به پیامرسانهای خارجی با به دست آوردن فیلترشکنهای گران قیمت و کاهش اهمیت اولیه اخبار جنگ.
مقایسه با یک ماه قبل از شروع جنگ (بهمن ۱۴۰۴)
برای درک بهتر ابعاد تغییرات، باید تولید محتوا در فروردین ۱۴۰۵ را با سطح پایه در بهمن ۱۴۰۴ مقایسه کرد.
بر اساس روند دادههای اوایل اسفند و تخمین منطقی، میانگین تولید محتوا در بهمن ۱۴۰۴ حدود ۳۲۰ هزار محتوا در روز بوده است. در مقابل، میانگین روزهای ۶ تا ۹ فروردین ۱۴۰۵ حدود ۱۷۴ هزار محتوا در روز است که ۴۶ درصد کمتر از میانگین بهمن است.
حتی اگر تنها روز ۹ فروردین را با عدد ۹۴ هزار در نظر بگیریم، این مقدار ۷۱ درصد کمتر از میانگین بهمن است. این مقایسه نشان میدهد که پس از پایان بحران، بله نه تنها کاربران جدید جذبشده را حفظ نکرده، بلکه بخش قابل توجهی از کاربران قدیمی خود را نیز از دست داده است.
به عبارت دیگر، بله در زمان بحران یک «پناهگاه موقت» بوده، اما پس از رفع بحران، حتی وضعیت بدتری نسبت به قبل از بحران پیدا کرده است.
تفسیر کیفی دلایل افزایش و کاهش
دلیل افزایش شدید میلهها در اسفند، ترکیبی از قطعی اینترنت بینالمللی و نیاز فوری به اخبار جنگ بوده است. وقتی دسترسی به تلگرام و اینستاگرام مختل میشود، کاربران به ناچار به پیامرسانهای داخلی مهاجرت میکنند و کانالهای خبری نیز برای انتشار سریع اخبار به بله میآیند.
اما دلیل سقوط عمودی میلهها در فروردین، دقیقاً معکوس این عوامل است. با بازگشت نسبی اینترنت بینالمللی با دسترسی برخی به فیلترشکنها، کاربران ترجیح میدهند به بسترهای قبلی خود بازگردند، زیرا تجربه کاربری بهتری در آنجا دارند. همچنین با عادی شدن شرایط جنگی و کاهش داغی اخبار، انگیزه حضور در بله از بین میرود. نکته مهم اینکه تعطیلات نوروز نیز میتواند در کاهش فعالیت نقش داشته باشد، اما کاهش ۸۰ درصدی طی سه روز (از ۶ به ۹ فروردین) فراتر از اثر تعطیلات است و نشان میدهد که کاربران به طور فعالانه بله را ترک کردهاند.
نمودار میلهای روند دو ماهه بله، داستانی روشن را روایت میکند. بله در زمان قطعی اینترنت بینالمللی به یک جایگزین ضروری تبدیل میشود و تولید محتوا تا مرز ۷۸۰ هزار در روز افزایش مییابد، اما به محض رفع بحران، فعالیت کاربران نه تنها به سطح قبل بازنمیگردد، بلکه تا زیر ۱۰۰ هزار محتوا در روز سقوط میکند.
این الگو نشان میدهد که بله فاقد مزیت رقابتی پایدار برای حفظ کاربران در شرایط عادی است. کاربران بله را به عنوان پلتفرم اصلی خود نمیپذیرند و فقط در زمان اضطرار از آن استفاده میکنند.
برای تغییر این وضعیت، بله باید روی ارائه خدمات منحصربهفردی سرمایهگذاری کند که مستقل از قطع یا وصل بودن اینترنت جهانی عمل میکنند، مانند یکپارچگی با خدمات بانکی، آموزشی، سلامت الکترونیک یا احراز هویت قویتر. ارزش افزودهای البته این پیامرسان قبلا به آن فکر کرده و بسباری از خدمات نظیر خدمات دریافت ارز مسافرتی را به خود اختصاص داده است. این روند باید در وضعیت عادی تقویت شود.
در غیر این صورت، در بحرانهای آینده نیز همین الگو تکرار خواهد شد، با این تفاوت که احتمالاً تعداد کمتری از کاربران حتی در زمان قطعی اینترنت نیز سراغ بله خواهند آمد، زیرا تجربه قبلی به آنها نشان داده که این مهاجرت موقتی و بینتیجه است.
