صادرات ارزان، زنجیرۀ ارزش صنعت پتروشیمی را تضعیف می‌کند

رویداد۲۴| محصولات پتروشیمی ایران عمدتاً بر چند محصول پایه نظیر متانول، اوره و اتان (یا اتیلن) متمرکز شده‌اند و سهم صنعت از کالا‌های با ارزش افزوده بالا (مثل پلیمر‌های مهندسی، افزودنی‌ها و رزین‌های خاص) بسیار پایین است. سیاست‌های قیمتی و حمایتی نامتناسب نیز بنگاه‌ها را به تولید محصولات حجیم با ارزش افزوده پایین سوق می‌دهد. برای نمونه معافیت مالیاتی صادرات و اخذ مالیات از فروش داخلی، شرکت‌ها را به سمت تولید «حجیم» هدایت کرده است. درنتیجه، محصولات پتروشیمی پایه ایران در بازار‌های جهانی چندان رقابت‌پذیر نیستند. به‌عنوان‌مثال، یکی از بزرگ‌ترین هلدینگ‌های پتروشیمی ما عمدتاً اتان/متانول و پلی‌اتیلن تولید می‌کند، درحالی‌که رقبایی مانند شرکت‌های Borouge امارات (شراکت ADNOC–Borealis) در تولید پلیمر‌های پیشرفته سرمایه‌گذاری کرده‌اند.

چالش‌های صادرات محصولات پتروشیمی ایران

صادرات محصولات پتروشیمی ایران با موانع قابل‌توجهی روبه‌رو است. تحریم‌های بین‌المللی دسترسی به بازار‌های سنتی (به‌ویژه اروپا) و نظام‌های مالی را محدود کرده است؛ به‌طوری‌که قبل از تحریم‌ها ایران سالانه حدود ۲.۵ میلیارد دلار از پتروشیمی‌های خود را به اروپا صادر می‌کرد که این رقم پس از اعمال تحریم‌ها تقریباً به صفر رسید. بخشی از صادرات نیز به بازار‌های آسیایی (ترکیه، کشور‌های آسیای مرکزی و جنوب شرق آسیا) و آفریقا منتقل شده است. از سوی دیگر، هزینه خوراک ارزان (مخلوط گازی) و قیمت فروش داخلی محصولات طی سال‌های اخیر چندبرابر شده و رقابت‌پذیری تولیدات را تحت‌فشار قرار داده است؛ به‌طوری‌که قیمت خوراک گاز در ایران اکنون از سایر کشور‌های خاورمیانه بالاتر است. در این میان مشکل تأمین ارز حاصل از صادرات نیز باقی است. این شرایط نشان می‌دهد کاهش سهم محصولات پایین‌دستی و تمرکز روی کالا‌های خام (مانند اتان، پروپان، اوره) ضمن کاهش ارزش افزوده صادرات، موقعیت ایران را در بازار‌های جهانی تضعیف کرده است.

ضعف توسعۀ پایین‌دستی صنایع پتروشیمی

زنجیره پایین‌دستی پتروشیمی ایران (تولید محصولات نهایی و تخصصی) به‌خوبی توسعه نیافته است. ادامه روند «خام‌فروشی» به ارزش اقتصادی صادرات لطمه زده و لزوم تکمیل زنجیره ارزش را بیش‌ازپیش نشان می‌دهد. فقدان تجربه اجرایی در طرح‌های زنجیره پایین‌دستی و نگاه سنتی به تولید باعث شده سرمایه‌گذاران خصوصی از ورود به این حوزه‌های پرخطر خودداری کنند. برخلاف محصولات پایه که بازار وسیع‌تری دارند، محصولات خاص پایین‌دستی نیازمند بازاریابی و شناسایی مصرف‌کننده نهایی هستند و عدم اطمینان از فروش آنها چالشی جدی است. درنتیجه، اکثر طرح‌های خلاقانه مثل تولید پلیمر‌های ویژه، افزودنی‌های تخصصی یا کامپاند‌های مهندسی همچنان در مراحل مطالعاتی یا نیمه‌تمام مانده‌اند. برای مثال، بخش کود‌های شیمیایی با آنکه ظرفیت قوی تولید (مانند پتروشیمی شیراز در گذشته) داشته، به دلیل عدم شناخت بازار‌های هدف، به‌اندازه لازم فعال نیست.

مقایسه صنعت پتروشیمی ایران با رقبا در منطقه

رقبای منطقه‌ای ایران (عربستان، امارات، قطر و حتی عراق و کویت) طی دو دهه اخیر برنامه‌های توسعه میان‌مدت و فناوری‌محوری را دنبال کرده‌اند. برای نمونه، شرکت SABIC عربستان با استفاده از آخرین فناوری‌های روز و بهره‌برداری از خوراک فوق‌ارزان دولتی تبدیل به یکی از پنج شرکت بزرگ پتروشیمی دنیا شده و توان تولید انبوه با هزینه کمتر را دارد. همچنین، پروژه‌های مشترک امارات (Borouge) و ترکیه (Petkim) با مشارکت سرمایه‌گذاران خارجی، زنجیره‌های یکپارچه و محصولات پایین‌دستی قوی ایجاد کرده‌اند. سرمایه‌گذاری و پشتیبانی گسترده دولت (مانند تخفیف خوراک برای آرامکو) به این شرکت‌ها امکان داده است با هزینه و ریسک پایین‌تر رشد کنند. در چنین فضایی، محصولات پایه کم‌ارزش ایران با تولیدات فناوری‌پیشرفته و ارزان منطقه به‌سختی رقابت می‌کنند. برخلاف ایران، این کشور‌ها توان جذب سرمایه‌گذاری خارجی و توسعه فناوری را داشته‌اند و شرکای جهانی با آرامش بیشتری در پروژه‌های آنها مشارکت می‌کنند.

ساختار بازار صادراتی ایران

بازار‌های صادراتی پتروشیمی ایران عمدتاً متکی بر کشور‌های همسایه و آسیای دور است. همان‌گونه که گزارش‌ها نشان می‌دهد، در سال‌های پس از تشدید تحریم‌ها بازار صادرات از اروپا به سمت کشور‌های منطقه مانند ترکیه، آسیای میانه، جنوب شرق آسیا و آفریقا تغییر کرده است. ایران برنامه دارد صادرات غیرنفتی خود را تا حدود ۵۰ میلیارد دلار افزایش دهد که بخش عمده آن باید از طریق توسعه بازار محصولات پتروشیمی (به‌ویژه پایین‌دستی) محقق شود. بااین‌حال، تنوع کم در سبد صادرات (محصولات پایه فراوان) و نبود استراتژی مشخص توسعه بازار‌های بلندمدت باعث شده همچنان امکان گسترش پایدار بازار‌ها محدود باشد.

مزیت‌ها و ضعف‌های صنعت پتروشیمی ایران

مزیت‌ها: ایران به منابع عظیم نفت و گاز (دومین تولیدکننده نفت اوپک و دارنده ۱۰٪ ذخایر جهانی نفت) دسترسی دارد و خوراک ارزان در اختیار پتروشیمی‌ها قرار می‌دهد. ظرفیت تولید پتروشیمی کشور حدود ۸۴ میلیون تن است (برنامه رسیدن به ۱۴۰ میلیون تن تا ۱۴۰۵) و با بازار داخلی بزرگ و نیروی کار ماهر، پتانسیل بالایی برای رشد دارد. علاوه بر این، مناطق ویژه اقتصادی با مشوق‌های صادراتی و روابط خوب با کشور‌های همسایه، زیرساختی مناسب برای توسعه صنعت فراهم کرده‌اند.

ضعف‌ها: مشکلات ناشی از تحریم، از جمله محدودیت در دسترسی به فناوری نوین و تأمین مالی خارجی، اصلی‌ترین نقطه‌ضعف است. از سوی دیگر، افزایش قیمت خوراک در داخل (به دلیل تعدیل یارانه‌ها) باعث شده هزینه تولید در ایران اکنون بالاتر از میانگین منطقه باشد. درعین‌حال، قانون‌گذاری و سیاست‌گذاری نامناسب (مانند کنترل قیمت دستوری و تفکیک غیرمنطقی زنجیره از پالایش) بهره‌وری صنعت را کاهش داده است. به طور خلاصه، مزیت‌های بنیادین (منابع خوراک و ظرفیت بالا) تحت‌تأثیر ضعف‌هایی مانند فناوری پایین‌تر و بی‌ثباتی سیاست‌ها قرار گرفته‌اند.

سطح فناوری صنایع پتروشیمی ایران

سطح فناوری در صنایع پتروشیمی ایران عمدتاً مبتنی بر فناوری‌های وارداتی و انتقالی است. بسیاری از واحد‌ها با تکنولوژی نسل قبل ساخته شده‌اند و تحقیق‌وتوسعه داخلی عقب است. در مقابل، رقبای منطقه‌ای از فناوری‌های نوین بهره می‌برند. برای مثال SABIC عربستان با فناوری‌های روز تولید خود را بهینه کرده و قادر به تولید ارزان‌تر است. فقدان سرمایه‌گذاری در پژوهش‌های علمی و زنجیره‌ای (از ساختار پلیمر‌ها تا کاربرد‌های پیشرفته) باعث شده ایران نتواند جایگاه قابل‌توجهی در محصولات پیچیده کسب کند. به‌عبارت‌دیگر، ضعف در توسعه نوآوری و فناوری و فقدان یکپارچگی در زنجیره ارزش، از مهم‌ترین چالش‌های این صنعت محسوب می‌شود.

اصلاحات موردنیاز برای توسعۀ پایدار زنجیرۀ ارزش

برای تحقق توسعه پایدار زنجیره ارزش پتروشیمی باید اصلاحات ساختاری قابل‌توجهی انجام داد. از جمله اقداماتی که مطرح است، شفاف‌سازی و متناسب‌سازی سیاست‌های قیمتی (تضمین ثبات تخفیفات خوراک و مشوق‌ها) و تسهیل دسترسی به تأمین مالی است. در این راستا، بهره‌گیری از مدل مشارکت عمومی – خصوصی Public–Private Partnership) یا (PPP و طراحی قرارداد‌های پیمانکاری EPC (Engineering, Procurement and Construction) با تعریف دقیق مسئولیت‌ها و تضمین عملکرد اهمیت ویژه دارد. این دو ابزار می‌توانند با جلب مشارکت سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی، ریسک پروژه‌های پایین‌دستی را کاهش و تأمین مالی آنها را تسهیل کنند. علاوه بر این، توسعه زیرساخت‌های حمایت از نوآوری در صنایع پایین‌دستی (مثلاً مراکز نوآوری فناوری با مشارکت بخش خصوصی) و ایجاد هم‌افزایی میان بخش نفت و پتروشیمی در سیاست‌گذاری، از ضروریات دیگر است. سیاست‌هایی مانند تسهیلات بانکی طولانی‌مدت، ابزار‌های بازار سرمایه (صکوک و صندوق پروژه) و حمایت از استقرار فناوری‌های برتر در این صنایع باید در اولویت قرار گیرد.

جمع‌بندی و راهکار‌ها

در مجموع، صنعت پتروشیمی ایران در زنجیره ارزش با چالش‌هایی مانند تمرکز بر محصولات پایه، مشکل دسترسی به فناوری و سرمایه و خلأ اجرایی در بخش پایین‌دستی مواجه است. چشم‌انداز رقابتی منطقه نیز ایران را وادار می‌کند فناوری و ساختار صادرات خود را ارتقا دهد. برای رفع این موانع نیاز به هم‌راستایی سیاست‌ها و استفاده مؤثر از ظرفیت‌های مالی و مدیریتی وجود دارد. در این میان مدل مشارکت عمومی - خصوصی (PPP) می‌تواند با جذب منابع بخش خصوصی، طرح‌های پایین‌دستی را بانک‌پذیر (bankable) کرده و ریسک اجرایی را تقسیم کند. همچنین قرارداد‌های EPC با طراحی دقیق و تضمین عملکرد به شکل قابل اتکایی، ضامن اجرای موفق پروژه‌ها و جذب فاینانس خارجی خواهند بود. به‌طورکلی، ترکیب راهکار‌های نوآورانه مالی پروژه‌های (PPP با بهبود محیط کسب‌وکار، رفع موانع قانونی و پایداری سیاست‌ها، کلید پیشرفت پایدار در تکمیل زنجیره ارزش پتروشیمی ایران است.

فرزاد کرمانی - مشاور عالی انجمن شرکت‌های مشاور سرمایه‌گذاری و نظارت طرح‌ها