عاشورا در اطراف تهران | راهنمای گردشگری آئینی
رویداد۲۴| ماه محرم در ایران فقط فصل عزاداری نیست؛ فصل زنده شدن بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی شهرها و روستاهاست. در بسیاری از نقاط کشور، آیینهای سوگواری برای طی صدها سال شکل گرفتهاند و امروز علاوه بر جنبه مذهبی، بخشی از میراث ناملموس و هویت محلی مردم به شمار میروند. از نخلگردانی و علمکشی گرفته تا تعزیه و آیینهای خاص روستایی، هر منطقه روایت ویژه خود را از واقعه عاشورا دارد.
برای بسیاری از تهرانیها، تعطیلات تاسوعا و عاشورا فرصتی برای سفرهای کوتاه است. در حالی که برخی راهی زیارتگاهها میشوند، گروهی دیگر ترجیح میدهند در کنار حضور در مراسم مذهبی، با آیینها و سنتهای کمتر شناختهشده مناطق مختلف نیز آشنا شوند.
خوشبختانه در فاصله دو تا چهار ساعت از تهران، شهرها و روستاهایی وجود دارند که هنوز آیینهای محرم در آنها با اصالت و شکوه گذشته برگزار میشود.
۱) نراق؛ شهر نخلهای محرم
در جنوب استان مرکزی و در دامنه کوههای اطراف کاشان، شهر نراق قرار دارد؛ شهری تاریخی که محرم در آن رنگ و بویی ویژه دارد. مهمترین آیین این منطقه، نخلگردانی است. صبح عاشورا، دهها مرد زیر سازهای چوبی و سیاهپوش میروند که مردم نراق آن را نماد تابوت امام حسین (ع) میدانند. نخلی که به گفته پژوهشگران محلی، بیش از چهار قرن است در کوچههای شهر میچرخد و مهمترین لحظه عزاداری مردم نراق را رقم میزند.
نخلگردانی نراق فقط یک مراسم مذهبی نیست؛ نمایشی از همبستگی اجتماعی و مشارکت مردم شهر است. بافت تاریخی نراق، خانههای قدیمی و کوچههای سنگفرششده، فضای مراسم را تأثیرگذارتر میکند و بازدیدکنندگان را به دل سنتی چندصدساله میبرد.
۲) تفرش؛ سرزمین تعزیههای کهن
شهر تفرش در استان مرکزی، یکی از مهمترین مراکز تعزیهخوانی در ایران محسوب میشود. در ایام محرم، بسیاری از روستاها و محلههای این منطقه میزبان مجالس تعزیه هستند؛ نمایشی آیینی که وقایع کربلا را با روایت، موسیقی و بازی بازآفرینی میکند. در حالی که بسیاری از شهرها تعزیه را به چند اجرای نمادین محدود کردهاند، در تفرش هنوز «تعزیه» بخشی از زندگی اجتماعی مردم است؛ تا جایی که این شهرستان یکی از مهمترین خاستگاههای تعزیهخوانی کشور شناخته میشود.
آنچه تفرش را متمایز میکند، استمرار این سنت در میان نسلهای مختلف است. بسیاری از گروههای تعزیهخوانی این منطقه سابقهای چند دههای دارند و هنوز شیوههای سنتی اجرا را حفظ کردهاند. برای علاقهمندان به فرهنگ آیینی، تفرش یکی از جذابترین مقصدهای محرم است.
۳) آران و بیدگل؛ سوگواری در حاشیه کویر
در شمال استان اصفهان و در همسایگی کاشان، آران و بیدگل قرار دارد؛ شهری که آیینهای محرم در آن جایگاهی ویژه دارند. دستههای عزاداری سنتی، هیأتهای قدیمی و حضور گسترده مردم در مراسم، فضایی متفاوت نسبت به شهرهای بزرگ ایجاد میکند. همچنین آیینهایی مانند سقاخوانی و پخت نان نذری از ویژگیهای خاص عزاداری در این منطقه کویری است.
طبق یک آیین سنتی نانوایان آران و بیدگل، همزمان با محرم حسینی نان مخصوصی پخت کرده و بین عزاداران حسین بن علی و عباس بن علی نذر میکنند که به آن نان عباسعلی میگویند.
۴) ابیانه؛ محرم در روستای سرخ
ابیانه را بیشتر با خانههای سرخرنگ و معماری منحصربهفردش میشناسند، اما محرم در این روستای تاریخی چهرهای متفاوت دارد. در روزهای تاسوعا و عاشورا، اهالی روستا با پوشش سنتی خود در مراسم عزاداری شرکت میکنند و فضایی ایجاد میشود که گویی زمان در آن متوقف شده است. ترکیب معماری سرخرنگ روستا با پوشش محلی و آیینهای عزاداری، فضایی ایجاد میکند که در کمتر نقطهای از ایران میتوان مشابه آن را دید.
در ابیانه، عزاداری تنها یک مراسم نیست؛ بخشی از زندگی و هویت مردم است. حضور در این روستا در ایام محرم، فرصتی برای مشاهده پیوند عمیق میان سنت، مذهب و فرهنگ محلی است.
۵) روستای کَش طالقان؛ عزاداری بدون طبل و زنجیر
مراسم عزاداری ماه محرم در روستای کَش طالقان از جهاتی با مراسم عزاداری در شهرهای بزرگ تفاوتهای زیادی دارد، از جمله این که استفاده از وسایل خاصی مثل زنجیر، طبل و علم در دستهها آنقدر رایج نیست و عزاداران با استفاده از اشعار شاعران بزرگ تنها با سینهزنی و آن هم با خلوص هر چه تمامتر به برگزاری مراسم مشغول میشوند.
مردم اکثر روستاهای پایین طالقان در روز تاسوعای حسینی با حرکت دستههای بزرگ و کوچک، رهسپار آرامگاه امامزاده ابراهیم (ع) طالقان میشوند و در صحن و حیاط این بقعه به عزاداری میپردازند.
در صبح عاشورا مردم و اهالی روستای کش ابتدا در مسجد روستا جمع شده و بعد از تشکیل دسته عزاداری عازم روستای مجاور -یعنی روستای کشرود- و بقعه امامزاده ابراهیم (ع) میشوند و در صحن و حیاط بیرونی آن مکان به سینهزنی و عزاداری مشغول میشوند. مردم آن روستا هم با نذورات خود از عزاداران پذیرایی میکنند.
۶) زواره؛ شهری با سنتهای کهن محرم
زواره یکی از قدیمیترین شهرهای حاشیه کویر ایران است. آیینهای عزاداری در این شهر قدمتی طولانی دارند و بسیاری از مراسم با حفظ ساختار سنتی برگزار میشوند.
در کوچههای تاریخی زواره، علمهای عزاداری در میان جمعیت حرکت میکنند و هیأتهای قدیمی شهر مراسمی را برگزار میکنند که ریشه در سنتهای چندصدساله منطقه دارد. فضای تاریخی شهر، مسجد جامع کهن و حضور هیأتهای قدیمی، حالوهوایی متفاوت به محرم در زواره میبخشد.
۷) برغان؛ محرم در نزدیکی پایتخت
برای کسانی که فرصت سفر طولانی ندارند، روستای برغان در استان البرز یکی از نزدیکترین گزینههاست. این روستای تاریخی در روزهای محرم میزبان مراسم سنتی عزاداری و دستههای محلی است. محرم در برغان، رنگ و بوی عزاداریهای قدیمی روستاهای البرز را حفظ کرده است. برغان اگرچه در مقیاس شهرهای بزرگ آیینهای عظیم ندارد، اما فضای صمیمی، بافت روستایی و مراسم مردمی آن، تجربهای متفاوت از محرم را در فاصله کوتاهی از تهران فراهم میکند. برگزاری تعزیه در برغان هم از آئینهای همیشگی این منطقه است.
گردشگری عاشورایی تنها به حضور در مراسم عزاداری محدود نمیشود. این نوع سفر فرصتی برای شناخت بخشی از تنوع فرهنگی ایران است؛ جایی که هر منطقه با زبان، موسیقی، پوشش و آیینهای خاص خود، روایت متفاوتی از واقعه عاشورا ارائه میدهد.
در روزهای تاسوعا و عاشورا، شهرها و روستاهای اطراف تهران به صحنه زندهای از سنتهای چندصدساله تبدیل میشوند؛ سنتهایی که هنوز در میان نسلهای مختلف حفظ شدهاند و بخشی از هویت فرهنگی ایران را شکل میدهند. شاید به همین دلیل باشد که سفر در این ایام، علاوه بر جنبه معنوی، فرصتی برای آشنایی با میراث ناملموسی است که در کمتر زمانی از سال میتوان آن را چنین زنده و پررنگ مشاهده کرد.
