در منطقه سبز بغداد چه خبر است؟ | مبارزه با فساد یا شیعیان نزدیک به ایران؟

رویداد۲۴ | بامداد یکشنبه ۲۸ ژوئن، یگان‌های نخبه سازمان مبارزه با تروریسم عراق با همراهی نیروهای ارتش وارد منطقه سبز بغداد شدند، ورودی‌های آن را بستند و خانه شماری از سیاستمداران، نمایندگان مجلس، مقام‌های دولتی و بازرگانان را با حکم قضایی بازرسی کردند. دولت هنوز فهرست رسمی بازداشت‌شدگان و اتهام تفصیلی آن‌ها را منتشر نکرده است؛ به همین دلیل، بخش مهمی از اسامی در گردش همچنان در حد گزارش رسانه‌ای و ادعای منابع ناشناس باقی مانده است. 

دقیقاً چه اتفاقی افتاد؟

براساس روایت رویترز، عملیات با دستور مستقیم علی الزیدی، نخست‌وزیر جدید عراق، و پس از صدور حکم‌های بازداشت از سوی دستگاه قضایی آغاز شد. نیروهای سازمان مبارزه با تروریسم به اقامتگاه‌ها و دفاتر افراد مورد نظر در منطقه سبز یورش بردند. شماری از مظنونان پیش از رسیدن نیروها گریختند و همین موضوع سبب شد ورودی‌های منطقه بسته و عملیات جست‌وجو گسترده‌تر شود. منابع رویترز گفته‌اند این عملیات تنها آغاز یک کارزار وسیع‌تر است و احتمال دارد در روزهای آینده ادامه پیدا کند.

آسوشیتدپرس، به نقل از گزارشی امنیتی، شمار بازداشت‌شدگان را هفت نفر اعلام کرد که پنج نفرشان عضو پارلمان بودند. شفق‌نیوز از بازداشت «بیش از هشت نفر» خبر داد و رسانه‌هایی که به شبکه سعودی الحدث استناد کرده‌اند، شمار سیاستمداران و بازرگانان بازداشت‌شده را بیش از ۱۰ نفر دانسته‌اند. بنابراین هنوز نمی‌توان عدد مشخصی را قطعی دانست. 

یورش‌ها تنها به منطقه سبز محدود نبود. شفق‌نیوز از عملیات دیگری در محله شیعه‌نشین الشعب در شمال بغداد خبر داد. خودروهای زرهی و نیروهای سنگین امنیتی در منطقه سبز مستقر شدند؛ اما وجود تانک و زره‌پوش به‌خودی‌خود نشانه کودتا نبود و هیچ نهاد دولتی، فرمانده نظامی یا مقام قضایی از تعلیق قانون اساسی یا تغییر حکومت خبر نداد. 

ریشه پرونده؛ اعترافات معاون وزیر نفت و ۸۶ میلیون دلار پول نقد

نقطه آغاز پرونده، بازداشت عدنان الجمیلی، معاون وزارت نفت در امور پالایش و رئیس شرکت پالایشگاه‌های شمال، در ۳۰ مه بود. خبرگزاری رسمی عراق اعلام کرد بازداشت‌های جدید براساس اظهارات و اطلاعاتی صورت گرفته که الجمیلی در بازجویی ارائه کرده است. این اظهارات ظاهراً نام نمایندگان مجلس، مقام‌های دولتی، بازرگانان و افراد مرتبط با قراردادهای نفتی را وارد پرونده کرده است. 

شورای عالی قضایی عراق پیش‌تر اعلام کرده بود در پرونده مرتبط با الجمیلی حدود ۸۶ میلیون دلار پول نقد، ۷۰ ملک، ۲۱ خودرو و حدود سه کیلوگرم طلا توقیف شده است. رائد الجبوری، استاندار پیشین صلاح‌الدین و مدیر وقت اداره بهداشت این استان، نیز در ارتباط با همین پرونده بازداشت شد. در پرونده‌ای جداگانه، علاء سمیر الجبوری، از مقام‌های وزارت برق، به اتهام فساد و هدر دادن اموال عمومی دستگیر شده بود. 

الزیدی پیش از این پروژه ۷۶۴ میلیون دلاری توسعه فرودگاه بین‌المللی بغداد را به‌دلیل ظن به فساد لغو و «شورای عالی پاکدستی، نظارت و بازپس‌گیری اموال عمومی» را تأسیس کرده بود. از این منظر، یورش یکشنبه ادامه روندی بود که دست‌کم از زمان بازداشت الجمیلی آغاز شده بود، نه عملیاتی که ناگهان و بدون سابقه شکل گرفته باشد. 

آسوشیتدپرس جزئی‌ترین آمار را ارائه کرده است: هفت بازداشتی که پنج نفرشان نماینده مجلس بودند. این رسانه میگوید برخی از بازداشت‌شدگان به اردوگاه سیاسی محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر پیشین، تعلق داشتند. بر اساس این گزارش السودانی از دل «چارچوب هماهنگی»، ائتلاف احزاب شیعه نزدیک به ایران، به قدرت رسیده بود؛ اما در انتخابات بعدی، با وجود کسب بیشترین کرسی، در کشمکش درونی این اردوگاه کنار رفت. AP بازداشت‌ها را نقطه تلاقی پرونده فساد با رقابت‌های قدرت در نظام سیاسی چندپاره عراق دانست. 

آی۲۴ اسرائیل در گزارشی استفاده از سازمان مبارزه با تروریسم برای بازداشت چهره های سیاسی عراق را معنادار دانست. این نیرو مستقیماً زیر نظر فرمانده کل نیروهای مسلح، یعنی نخست‌وزیر، فعالیت می‌کند. از نگاه این رسانه، به‌کارگیری چنین نیرویی نشان می‌دهد عملیات از مرکز قدرت هدایت شده و دولت خواسته است در پرونده‌ای حساس، از روندهای معمول پلیسی عبور کند.

رسانه هندی وان‌ایندیا که به اسرائیل نزدیک است با ادبیاتی دراماتیک از احتمال «بزرگ‌ترین پاکسازی سیاسی عراق در سال‌های اخیر» و «برخورد با چهره‌های نزدیک به ایران» خبر داده است.

العربیه عربستان به نقل از یک مقام امنیتی ناشناس نوشت عملیات علاوه بر فساد، به «تأمین مالی گروه‌ها و قاچاق دلار و نفت ایران» نیز ارتباط دارد؛ عبارتی که به گروه‌های مسلح مورد حمایت تهران اشاره می‌کرد. العربیه همچنین عملیات را با سفر آینده الزیدی به واشینگتن، تلاش او برای انحصار سلاح در دست دولت و سفر هم‌زمان عباس عراقچی به بغداد مرتبط می داند.

اورشلیم پست نیز در گزارشی مفصل ارتباط بین سفر نخست وزیر عراق به واشینگتن و بازداشت های شب گذشته ارتباط برقرار کرده است. الزیدی پیشتر گفته بود «سفر ما به واشینگتن یک سفر تشریفاتی و معمولی نیست؛ این سفر اعلام آغاز مرحله‌ای جدید از شراکت میان عراق و ایالات متحده است که بر منافع مشترک و احترام متقابل بنا خواهد شد.»

این رسانه اسرائیلی می گوید الزیدی در تلاش برای خلع سلاح گروه‌های مورد حمایت ایران در عراق است.

با این حال اسرائیل هیوم دیگر رسانه اسرائیلی مدعی است که عملیات بازداشت چهره های سیاسی در عراق، دست‌کم در مرحله نخست، بیش از آنکه پاکسازی گروه‌های شیعه نزدیک به ایران باشد، رهبران یک اردوگاه سیاسی سنی را هدف گرفته است.

چه کسانی بازداشت شده‌اند؟

آنچه به‌طور رسمی تأیید شده است

خبرگزاری رسمی عراق تنها تأیید کرده که شماری از متهمان پرونده‌های فساد، شامل نمایندگانی که مصونیت پارلمانی آن‌ها لغو شده و مقام‌هایی که نامشان در اظهارات الجمیلی آمده بود، بازداشت شده‌اند. دولت و قوه قضاییه هنوز فهرست رسمی اسامی را منتشر نکرده‌اند. 

اسامی‌ای که در چند رسانه تکرار شده‌اند

سه نام بیشتر از دیگران در گزارش‌ها تکرار شده است:

مثنی السامرایی: رهبر ائتلاف سنی «عزم» و از چهره‌های بانفوذ سیاست سنی عراق. نام او را الشرق، اسرائیل هیوم، رسانه‌های عراقی و برخی منابع نزدیک به ائتلاف عزم مطرح کرده‌اند. 

محمد الکربولی: نماینده و سیاستمدار سنی که در گزارش‌های مختلف به اردوگاه عزم یا جریان تقدم نزدیک به محمد الحلبوسی نسبت داده شده است. 

زیاد الجنابی: نماینده و سیاستمدار سنی که پیش‌تر یکی از نامزدهای ریاست پارلمان و از چهره‌های فعال در ائتلاف‌های سنی بود. نام او نیز در گزارش الشرق و اسرائیل هیوم آمده است. 

اسامی مطرح‌شده اما تأییدنشده

گزارش‌های محلی، نام‌های بهاء النوری، حسن الخفاجی، عباس السودانی، عبدالکریم السودانی، محمد الصیهود، علاء سکر، عالیه نصیف و مضر الکروی نیز مطرح شده است. برخی گزارش‌های عراقی فهرست طولانی‌تری ارائه کرده‌اند، اما هیچ‌یک از این اسامی تا زمان تنظیم این گزارش به‌صورت رسمی از سوی دولت یا قوه قضاییه تأیید نشده‌اند. 

ارتباط اسامی مطرح‌شده با شیعیان عراق و گروه‌های مورد حمایت ایران

مثنی السامرایی

السامرایی رهبر ائتلاف عزم و یکی از برجسته‌ترین سیاستمداران عرب سنی عراق است. او بخشی از شبکه سیاسی یا نظامی مورد حمایت ایران محسوب نمی‌شود. رابطه او با احزاب شیعه عمدتاً از جنس مذاکره، ائتلاف پارلمانی و تقسیم مناصب است؛ همان الگوی رایج در نظام سهمیه‌بندی عراق. بنابراین بازداشت احتمالی او را نمی‌توان پاکسازی یک نیروی نزدیک به ایران دانست. 

محمد الکربولی و زیاد الجنابی

هر دو در اردوگاه سیاسی سنی قرار دارند. الکربولی به جریان‌های سنی عزم یا تقدم نسبت داده شده و الجنابی نیز یکی از چهره‌های رقابت بر سر ریاست پارلمان بوده است. هیچ سند معتبری آن‌ها را عضو یا بازوی سیاسی گروه‌های مورد حمایت ایران معرفی نمی‌کند. روابط احتمالی آن‌ها با چارچوب هماهنگی، روابط ائتلافی و معاملاتی در پارلمان است، نه رابطه تشکیلاتی با سپاه قدس یا گروه‌های مسلح شیعه. 

مضر الکروی

او نیز از چهره‌های ائتلاف سنی عزم است. ارتباط مستقیم و اثبات‌شده‌ای میان او و گروه‌های مسلح شیعه مورد حمایت ایران گزارش نشده است.

بهاء النوری

بهاء النوری نماینده وابسته به ائتلاف «دولت قانون» به رهبری نوری المالکی است. دولت قانون یکی از مهم‌ترین جریان‌های سیاسی شیعه و بخشی از چارچوب هماهنگی است. مالکی روابط تاریخی و سیاسی نزدیکی با تهران دارد. نام النوری در فهرست غیر رسمی بازداشت شدگان است.

عالیه نصیف

عالیه نصیف از چهره‌های شناخته‌شده ائتلاف دولت قانون و نزدیک به اردوگاه مالکی است. او در ساختار سیاسی شیعه نزدیک به ایران قرار می‌گیرد. نام او در گزارش‌های محلی آمده، نه در فهرست رسمی بازداشت‌شدگان.

علاء سکر

علاء سکر در دوره‌های مختلف با «جنبش البشائر» در ائتلاف دولت قانون و سپس با جریان فراتین در ائتلاف محمد شیاع السودانی فعالیت کرده است. او بنابراین در اردوگاه سیاسی شیعه قرار دارد و سابقه حضور در ائتلاف‌های نزدیک به مالکی و السودانی را دارد.

محمد الصیهود

محمد الصیهود سابقه حضور در دولت قانون و نزدیکی به نوری المالکی دارد و بعداً جریان «اجیال» او به ائتلاف انتخاباتی السودانی پیوست. او مواضع تندی علیه حضور نظامی آمریکا داشته و از نظر سیاسی به طیف شیعه نزدیک به ایران تعلق دارد.

حسن الخفاجی

حسن قاسم الخفاجی تا ماه مه عضو ائتلاف «بازسازی و توسعه» به رهبری محمد شیاع السودانی بود و سپس از آن جدا شد و خود را مستقل معرفی کرد. او یک سیاستمدار شیعه نزدیک به اردوگاه پیشین السودانی است.

عبدالکریم السودانی

عبدالکریم السودانی، ژنرال بازنشسته و از بستگان قبیله‌ای محمد شیاع السودانی، مشاور امنیتی و دبیر نظامی فرمانده کل نیروهای مسلح در دولت او بود. جایگاهش او را به حلقه امنیتی نخست‌وزیر پیشین متصل می‌کرد. دولت السودانی با حمایت چارچوب هماهنگی شکل گرفته بود. نام او پیش‌تر در حاشیه پرونده جنجالی شنود در دفتر نخست‌وزیر نیز مطرح شده بود.

عباس السودانی

عباس السودانی، برادر محمد شیاع السودانی، منصب رسمی روشنی نداشت، اما در دوره نخست‌وزیری برادرش به‌عنوان فردی بانفوذ در دفتر نخست‌وزیر و واسطه میان سیاستمداران و بازرگانان معرفی می‌شد. برخی گزارش‌های تحلیلی او را به سازوکار صدور مجوز جابه‌جایی فرآورده‌های نفتی مرتبط کرده‌اند؛ سازوکاری که رسانه های عبری و آمریکایی مدعی بودند که در مواردی آن را به سود عصائب اهل حق و کتائب حزب‌الله عمل کرده است.

عدنان الجمیلی، رائد الجبوری و علاء سمیر الجبوری

این افراد مقام‌های اداری و فنی در وزارتخانه‌ها و استان صلاح‌الدین بوده‌اند. 

آیا نخست‌وزیر جدید در حال پاکسازی نیروهای شیعه است؟

شواهد فعلی برای چنین نتیجه‌گیری‌ای کافی نیست. نخست اینکه سه نامی که بیش از همه به‌عنوان بازداشت‌شده تکرار شده‌اند ـ مثنی السامرایی، محمد الکربولی و زیاد الجنابی ـ همگی از اردوگاه سیاسی سنی هستند. اگر عملیات در مرحله اول فقط بر این افراد متمرکز بوده باشد، تعبیر «پاکسازی شیعیان» اساساً با ترکیب بازداشت‌شدگان سازگار نیست. 

دوم اینکه علی الزیدی خود با رأی و نامزدی چارچوب هماهنگی، یعنی بزرگ‌ترین ائتلاف احزاب شیعه و جریان‌های نزدیک به ایران، به نخست‌وزیری رسید. هم‌زمان دونالد ترامپ نیز آشکارا از انتخاب او حمایت کرد. بنابراین الزیدی محصول نوعی توافق میان اردوگاه شیعه حاکم و واشینگتن است.

دولت الزیدی واقعاً در حال محدود کردن قدرت گروه‌های مسلح نزدیک به ایران است. او بر انحصار سلاح در دست دولت تأکید کرده و با آمریکا درباره خلع سلاح یا ادغام گروه‌های مسلح گفت‌وگو کرده است. برخی گروه‌ها، از جمله عصائب اهل حق و کتائب امام علی، نیز از آغاز روند تحویل یا سامان‌دهی سلاح‌ها سخن گفته‌اند. ارتباط بین این طرح دولت الزیدی و بازداشت های اخیر روشن نیست اما سفر امروز عراقچی به بغداد را نباید بی ارتباط به این دو پرونده دانست.

الزیدی در آستانه سفر به آمریکا قرار دارد و می‌خواهد خود را نخست‌وزیری معرفی کند که هم با فساد مقابله می‌کند و هم قادر است جریان پول، نفت و سلاح گروه‌های خارج از کنترل دولت را محدود کند. هم‌زمان او نمی‌تواند با کل چارچوب هماهنگی و احزاب شیعه‌ای که او را به قدرت رسانده‌اند، وارد جنگ شود.

عملیات بازداشت چهره های سیاسی در عراق را باید یک نقطه عطف سیاسی دانست. نخست‌وزیر جدید عراق برای نخستین بار از یگان نخبه‌ای که مستقیماً زیر فرمان اوست، علیه سیاستمداران و نمایندگان بلندپایه استفاده کرده است. اگر موج بعدی بازداشت‌ها به حلقه مالکی، افراد نزدیک به السودانی و شبکه‌های مالی مرتبط با گروه‌های مورد حمایت ایران برسد، می‌توان از آغاز یک تصفیه درون ساختار شیعه و بازآرایی موازنه قدرت سخن گفت.