جزئیات ثبت جهانی «الموت» و توقع ایران از یونسکو
رویداد۲۴| علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی کشور که برای شرکت در چهلوهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر بوسان کره جنوبی بهسر میبرد، به دنبال ثبت الموت به عنوان سیامین میراث جهانی ایران در یونسکو درباره اهمیت پرونده «دژ الموت و استحکامات وابسته» ، در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: الموت سالهاست، بیش از دهها سال، در حوزه بازخوانی و عملیات باستانشناسی مورد توجه قرار گرفته است. اما به واسطه وضعیت سوقالجیشی، استراتژیک، اقلیمی و مسائل اینچنینی، و موقعیت قرارگیری آن، به هر حال سختیهای خاص خودش را دارد. پس از حداقل ۲۰ سال کار باستانشناسی، بازخوانی و لایهبرداری در دستور کار قرار گرفت و با این شرایط، آمادهسازی پرونده برای ارسال، کار بسیار سختی بود، چون قلعه الموت، و همانطور که در نام پرونده آمده، «قلعه الموت و استحکامات وابسته»، شامل قلعه اصلی و ۶ قلعه مرتبط با مجموعه قلعه اصلی است؛ مجموعهای که یکی از بینظیرترین سازههای معماری به شمار میرود و با توجه به شرایط توپوگرافی منطقه، در نظر گرفتن اقلیم، ناهمواریها و مسائل اینچنینی شکل گرفته است.
او افزود: ما پرونده را ارسال کردیم، ارزیابان به ایران آمدند، در قزوین و الموت، نزدیک به دو هفته بررسیهای میدانی را انجام دادند. بعد از آن، مکرراً سؤال و جوابهایی در خصوص قلعه الموت و مسائل مرتبط با آن داشتیم، چون علاوهبر سازه که ارزش برجسته جهانی و معیارهای ارزشمند معماری را دارد، موضوعاتی مانند تأثیر اقلیم بر شکلگیری این بنا، تأثیر مسائل دفاعی و جنگی در شکلگیری آن و سایر استحکامات، نقش این استحکامات و زنجیره ارتباطی آنها برای بقا و پایداری قلعه و دیگر استحکامات وابسته، همه و همه هر کدام روایت شگرفی از نوع تمدن و تفکر ایرانی ـ اسلامی این منطقه است. ما تمامی پاسخهای لازم را، چه در پاسخ به پرسشهای ارزیابان، چه ایکوموس و چه خود کمیته میراث جهانی، ارسال کردیم. به نظر من، این یکی از مهمترین پروندههای ماست که ویژگیهای خاص خود را دارد.
ایزدی درباره اقدامات پس از ثبت جهانی «الموت» توضیح داد: درباره الموت، نگاه کلی این است که موضوعات مختلف، از جمله گردشگری و باستانشناسی در سایتهایی مانند الموت، همواره مورد توجه جامعه جهانی قرار دارد. ایکوموس هم سالهاست روی این موضوعات تأکید دارد. پس از ثبت، ما باید یک پلن مدیریتی داشته باشیم. در این پلن مدیریتی باید همه این موضوعات را لحاظ کنیم، از جمله برنامهریزی برای گردشگری، ایجاد زیرساختها، کنترل و جلوگیری از شکلگیری گردشگری انبوه؛ چرا که آن منطقه ظرفیت پذیرش چنین حجمی را ندارد. بنابراین باید این موضوع مدیریت و تحلیل شود.
مدیرکل دفتر ثبت آثار در وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی افزود: از طرف دیگر، موضوعات مرتبط با باستانشناسی نیز وجود دارد، چون بسیاری از نقاط پیرامونی که در عرصه و حریم پرونده قرار گرفتهاند، هنوز کاوشهای باستانشناسی در آنها انجام نشده است. همه این موارد در همان پلن مدیریتی پیشبینی خواهد شد.
ایزدی گفت: به هر حال، ما باید آنجا را مدیریت کنیم. البته با سنگفرشها و مسیری که ایجاد کردهایم، به نوعی اقدامات اولیه انجام شده است. اما امیدوارم صلح و آرامش در کشورمان برقرار شود. قاعدتاً بعد از ثبت جهانی الموت، این مجموعه بیشتر مورد توجه قرار خواهد گرفت و طبیعتاً شیوه مدیریت ما هم باید به سمت گردشگری کنترلشده برود و از شکلگیری گردشگری انبوه جلوگیری شود. این موضوع با ایجاد سازوکارهای مناسب برای پایش، شدنی است.
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی کشور تاکید کرد: قطعاً نگاه و اولویت ما، حفاظت از این اثر خواهد بود تا یونیک بودن آن. امیدواریم این موضوع با ثبت الموت، برای جهانیان به اثبات برسد.
او درباره فضای اجلاس یونسکو و رایزنیهایی که برای ثبت پرونده الموت صورت گرفت، توضیح داد: خوشبختانه رایزنیهای رو در رو که در چند روز گذشته داشتیم، در شرایط خوبی انجام شد و وضعیت مطلوبی بود.
ایزدی در پاسخ به نقدهایی که درباره نبود برنامه اجرایی موثر برای حفاظت و مدیریت آثار جهانی مطرح میشود و همچنین برنامه و ضمانت اجرایی برای الموت تا به سرنوشت برخی دیگر از آثار جهانی دچار نشود، گفت: تمام بناهایی که در فهرست میراث جهانی به ثبت میرسند، بهطور مستمر در رصد و پایش قرار میگیرند. این رصد و پایش را میتوان در موضوعی مثل ارگ بم دید؛ زمانی که پس از زلزله و اتفاقات تلخ سال ۱۳۸۲ در فهرست میراث در خطر قرار گرفت. دلیل این موضوع هم همین بود که اثر بهطور مستمر رصد میشد و جامعه جهانی نگران بود که ارگ بم از حافظه جهانی حذف شود. اما امروز همه اذعان دارند که مجموعه اقدامات ایران در آنجا ارزشمند بوده است. به هر حال، وقتی اثری در فهرست جهانی قرار میگیرد، کمیته میراث جهانی هر سال آن را رصد میکند و گزارش میخواهد.
او افزود: کما اینکه همین حالا هم ما دائماً درباره موضوعات مختلف گزارش ارائه میکنیم. همین چند وقت پیش درباره میدان نقش جهان و مسجد امام اصفهان از ما گزارش خواستند که جنگ و بمباران چه تأثیری بر این آثار داشته است و ما هم گزارشها را ارسال کردیم. به هر حال، این آثار همواره مورد رصد قرار میگیرند. به خاطر داشته باشید که در دهه ۸۰، بر اساس همین رصد و پایشی که عرض میکنم، کمیته میراث جهانی و فعالان این حوزه موضوع را پیگیری کردند و در نهایت، دو طبقه از ساختمان ارگ جهاننما که در پیرامون و حریم میدان نقش جهان قرار داشت، کاهش پیدا کرد. اینها ماحصل همان رصد و پایشی است که درباره بناهای تاریخی انجام میشود.
ایزدی اضافه کرد: ما هر سال در همین نشستها گزارش ارائه میکنیم. حتی در همین اجلاس هم گزارشهایی مطرح شد، مثلاً درباره یکی از آثار ثبتشده هند که به دلیل ساختوسازهای پیرامونی، احتمال خروج آن از فهرست مطرح شده بود. به هر حال، نمیگویم همه آثار ما در شرایط ایدهآل قرار دارند، اما با توجه به وضعیت بودجه و تعداد نیروی انسانی وزارت میراث فرهنگی، واقعاً نمیخواهم صرفاً دفاع کنم، اما اقدامات انجامشده به اندازهای بوده که در رصدهای ایکوموس و یونسکو، ایرادی بر حوزه حفاظتی و مدیریتی آثار ثبتشده ما وارد نشده است.
او با بیان اینکه برنامههای مدیریتی و حفاظتی هگمتانه هم مورد تأیید قرار گرفته است، گفت: امیدواریم سال آینده هم بتوانیم پرونده ماسوله را داشته باشیم که قطعاً اقدام ارزشمندی در آن حوزه خواهد بود. در کنار همه اینها، ما موظف به حفاظت از آثار هستیم و باید بتوانیم آثارمان را به بهترین شکل برای هموطنانمان حفاظت و حراست کنیم و در لایههای بعدی و گامهای بعدی، برای جهانیان نیز حفظ کنیم؛ چرا که این آثار، معرف کشور ما و معرف تمدن فرهنگی ایران هستند.
ایزدی در ادامه به تشریح اقدامات انجام شده در این دوره از اجلاس یونسکو پرداخت و توضیح داد: در روزهای نخست این نشست که بحث ارائه گزارشها بود، درباره هگمتانه مفصل صحبت کردیم و درباره جنگ نیز موضوعات مختلف را رصد و پیگیری کردیم. آقای فرطوسی (دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو) نیز فیلم و گزارش مصوری درباره آثار جنگ و مسائل مرتبط با جنگ اخیر ایران، آمریکا و اسرائیل ارائه کردند. این برنامه هم با حضور اعضای کمیته میراث جهانی برگزار شد و به نوعی معرفیکننده شرایط موجود است.
او درباره واکنش یونسکو به آسیبهای کاخ گلستان در جریان جنگ، گفت: در خصوص کاخ گلستان، ما از ابتدای جنگ ۴۰ روزه و حتی در جریان جنگ ۱۲ روزه، بهصورت مستمر گزارشهای مختلفی را به مراجع ذیمدخل و ذیربط، از جمله یونسکو و کمیته میراث جهانی، ارائه کردیم. در جریان جنگ ۴۰ روزه، بعد از موضوع مشخصاً کاخ گلستان، آقای وزیر مکرر مکاتبات مختلفی را انجام دادند و به هر حال پیگیریهای جدی داشتیم. آنچه خود هیات رئیسه کمیته میراث جهانی درباره جنگ و آسیبهای وارده مطرح کرد، مشخصاً درباره کاخ گلستان بود که تصاویر آن را هم نشان دادند. همچنین اشاره کردند که بخشی از آثاری که در فهرست آثار ملی ایران قرار دارند نیز دچار آسیب شدهاند.
او افزود: ما این گزارش را بهصورت مکرر، مستمر و مستند برای کمیته میراث جهانی ارسال کردیم. آنچه در این اجلاس مطرح شد، در اصل گزارش تأییدشده کمیته میراث جهانی بود؛ یعنی خودشان آن را در صحن عمومی کمیته ارائه دادند. این در واقع تأیید خسارتهای وارد شده در جنگ به آثار تاریخی، آثار جهانی و آثار ملی ماست که به هر حال، ماحصل مکاتبات، پیگیریهای شخص آقای وزیر و مجموعه وزارت میراث فرهنگی کشور است.
ایزدی گفت: به هر حال عموم اعضای کمیته بیش از گذشته درگیر موضوع جنگ و موضوع ایران شدهاند. با پیگیریهایی که انجام دادیم، از سوی مجموعه هیات رئیسه، از جمله آقای لازار، مطرح شد که مترصد فرصت مناسبی هستند تا بلافاصله بعد از فراهم شدن شرایط، از جمله مباحث مربوط به خطوط هوایی و برقراری وضعیت امنیت، هیأتی را برای بررسی و پایش آثار جهانی آسیبدیده و آثار تاریخی آسیبدیده ایران اعزام کنند.
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی کشور اظهار کرد: امیدوارم بتوانیم هم تصویر مناسبی از وضعیت ایجاد کنیم و هم از آنچه قانون پیشبینی کرده و همچنین از ظرفیت قوانین اجرایی یونسکو در حوزه آثار آسیبدیده در جنگ بهرهمند شویم و ایران هم بتواند به نوعی حقانیت خودش را در این عرصه اثبات کند. یونسکو معمولاً آثار جهانی را مانیتورینگ و رصد میکند. به هر حال، در این نشست هم بر این موضوع تاکید داشت. هرچند شاید بتوان گفت با توجه به اینکه نمایندگان ایالات متحده امریکا و اسرائیل نیز در این اجلاس حضور دارند، اینجا هم تا حدی تابع مسائل سیاسی است و نمیشود گفت این موضوع وجود ندارد.
او افزود: البته نه فقط در این خصوص، بلکه در کل موضوعات، حتی درباره لبنان هم که گزارشی ارائه شد، بهصورت مستقیم اشارهای نمیکنند. اما افکار عمومی و جامعه جهانی بهخوبی از وضعیت مطلع هستند و میدانند که چه اتفاقی افتاده است. یونسکو گزارشهای خود را ارائه میدهد و به نوعی، بهصورت تلویحی، مجدداً بر محکومیت حمله به آثار جهانی بهعنوان میراث جهانی تأکید کرد. اما این موضوع نیازمند همان رصد و پیگیری مستمری است که ما باید انجام دهیم تا بتوانیم مقدمات سفر هیات را به ایران فراهم کنیم.
ایزدی اضافه کرد: پس از آن، میتوانیم وارد مرحله اقدامات اجرایی شویم؛ اقداماتی که منجر به دریافت کمکهای مالی یا مشورتی برای مرمت و استحکامبخشی بناهای آسیبدیده از جنگ خواهد شد.
او درباره اینکه این مستندات با چه هدفی ارائه شد و انتظار ایران از طرح این موضوع در اجلاس چیست، توضیح داد: ما پیش از این اجلاس، تصاویر را برای کمیته میراث جهانی ارسال کرده بودیم. خوشبختانه کمیته، گزارش ایران را مورد پایش قرار داده و در نهایت، گزارش ایران از سوی دبیرخانه کمیته میراث جهانی در صحن عمومی اجلاس مطرح و به نمایش گذاشته شد. هدف ما هم که مشخص بوده است. بالاخره ما دنبال حقی هستیم که این حق در صحن عمومی به ثبت رسیده و برای آن قاعده و قانون وجود دارد. ما بر اساس کنوانسیون ۱۹۷۲ عمل میکنیم. نه فقط ما، بلکه همه کشورهای عضو، یک آییننامه را مصوب کردهاند، محدودههایی را مشخص کردهاند و قوانین و به هر حال تبصرههای ذیل این قوانین را تصویب کردهاند که مجمع جهانی باید برای مصوبات خودش احترام قائل باشد.
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی کشور افزود: ما این موارد را مکرر در طول ایام جنگ ارسال کردیم و این انتظار را داریم این مجمع برای تصمیمات و قواعد خودش احترام قائل باشد و اجازه ندهد حقی از یکی از اعضا که امروز ایران باشد، ناحق شود. قطعاً این میتواند یک نقطه مهم در اثبات استقلال مجمع جهانی باشد، وگرنه به نظر من، به نوعی حتی این استقلال هم زیر سوال خواهد رفت، اگر اقدامی صورت نگیرد.
ایزدی با تاکید بر اینکه این اقدام صرفاً در حد ارائه یک گزارش نبوده و قرار است پیگیریهای دیگری نیز انجام شود، اظهار کرد: به هر حال وقتی یک گزارش مصور با تصاویر گویا و واضح در مجمع جهانی مطرح میشود، صرفاً یک گزارش گذرا نیست. قطعاً با پیگیریهایی که ما انجام میدهیم و با فراهم شدن بستر مناسب، میزبان هیاتهای مربوطه خواهیم بود.
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی همچنین درباره جزییات گزارش حفاظتی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی درباره محوطه ثبت جهانی هگمتانه که در این اجلاس تایید شد، توضیح داد: در روز ثبت جهانی هگمتانه مقرر شد که گزارشی از اقدامات حفاظتی و مدیریتی برای یونسکو ارسال کنیم. کما اینکه بسیاری از سایتها و آثاری که اینجا به ثبت میرسند، یونسکو برای آنها گزارشهایی درخواست میکند که مثلاً ظرف یک سال جمعبندی و برایشان ارسال کنیم. در سالی هم که هگمتانه به ثبت جهانی رسید، مقرر شد که در یک بازه زمانی دو ساله، یک پلن مدیریتی و طراحی مدیریتی داشته باشیم تا بتوانیم بر آن اساس، اقدامات خودمان را ریلگذاری کنیم. این پلن مدیریتی را باید برای کمیته و یونسکو ارسال کنیم. آنها آن را بررسی میکنند، اگر ایراداتی داشته باشد، آن را رد میکنند و اگر سؤالی داشته باشند، سؤال میپرسند. بالاخره این گفتوگوی دوجانبه، همواره و بهصورت مستمر ادامه دارد.
ایزدی اظهار کرد: خوشبختانه طرح پیشنهادی ایران و آنچه در حوزه اقدامات حفاظتی ارائه کرده بودیم، مورد پذیرش قرار گرفت؛ یعنی مورد قبول کمیته بود. حال، تا سپتامبر ۲۰۲۷ انتظار دارند که ما بر اساس آنچه به عنوان اقدامات حفاظتی پیشنهاد دادهایم، عمل کنیم. آنها این اقدامات را رصد خواهند کرد و ماحصل آن را به هر حال مورد بررسی قرار میدهند. خلاصه کلام اینکه در حوزه هگمتانه، اقدامات مدیریتی و حفاظتی ما مورد پذیرش قرار گرفته است و امیدواریم که تا سپتامبر ۲۰۲۷، آنچه را بر اساس برنامه ارائهشده به کمیته میراث جهانی اعلام کردهایم، اجرایی کنیم و در نهایت گزارش آن را برای مجموعه کمیته ارسال کنیم و بر همان اساس، ارتباطاتمان را ادامه دهیم.
