تهران، پکن و معمای خرید تسلیحات؛ پاسخ معنادار تهران به ادعای خرید سلاح از چین

رویداد۲۴| تنها چند روز پس از آنکه خبرگزاری رویترز در گزارشی اختصاصی مدعی شد ایران در حال خرید صد‌ها سامانه پدافند هوایی دوش‌پرتاب از چین است، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، بدون تأیید یا تکذیب جزئیات این گزارش، موضعی اتخاذ کرد که از نگاه بسیاری از ناظران، فراتر از یک پاسخ معمول دیپلماتیک بود. او گفت ایران همکاری‌های گسترده‌ای با چین دارد و «هرگاه لازم باشد، وارد همکاری‌های جدیدتری هم می‌شویم.» این اظهارنظر، اگرچه به طور مستقیم ادعای رویترز را تأیید نمی‌کند، اما هم‌زمان در را نیز به روی گسترش همکاری‌های دفاعی میان تهران و پکن نمی‌بندد.

گزارش رویترز چه می‌گفت؟

رویترز هفته گذشته به نقل از سه منبع آگاه مدعی شد ایران در هفته‌های آینده نخستین محموله از حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ سامانه پدافند هوایی دوش‌پرتاب ساخت چین را دریافت خواهد کرد. در این گزارش از سامانه‌های QW-۱۲ و FN-۱۶ نام برده شده و ارزش قرارداد نیز حدود ۶۰ تا ۷۰ میلیون دلار برآورد شده است. به نوشته رویترز، این خرید یکی از بزرگ‌ترین تلاش‌های شناخته‌شده ایران برای تقویت پدافند کوتاه‌برد پس از جنگ‌های اخیر محسوب می‌شود؛ جنگی که به گفته این خبرگزاری، آسیب‌پذیری برخی مراکز نظامی و زیرساختی ایران را آشکار کرد.

در همان گزارش آمده بود که مقام‌های چینی این ادعا را بی‌اساس خوانده‌اند و پاکستان نیز هرگونه نقش در انتقال این تجهیزات را رد کرده است. رویترز همچنین تأکید کرده بود که به طور مستقل موفق به تأیید نهایی اجرای قرارداد نشده است.

پیشینه همکاری‌های دفاعی تهران و پکن

ادعای اخیر، نخستین گزارش درباره همکاری‌های تسلیحاتی ایران و چین نیست. طی ماه‌های گذشته نیز رسانه‌های غربی بار‌ها از مذاکرات دو کشور برای خرید تجهیزات نظامی خبر داده بودند.

در زمستان گذشته، رویترز گزارش داده بود ایران به توافقی نزدیک برای خرید موشک‌های ضدکشتی CM-۳۰۲ از چین رسیده است؛ گزارشی که در همان زمان نیز هیچ‌گاه به صورت رسمی از سوی دو کشور تأیید نشد. با این حال، انتشار مکرر چنین گزارش‌هایی نشان می‌دهد رسانه‌های غربی افزایش تعاملات دفاعی تهران و پکن را یکی از روند‌های مهم پس از تشدید تنش‌های منطقه‌ای ارزیابی می‌کنند.

در مقابل، مقام‌های ایرانی طی سال‌های اخیر همواره تأکید کرده‌اند همکاری‌های نظامی با کشور‌های مختلف، در چارچوب نیاز‌های دفاعی و منافع ملی انجام می‌شود و محدود به شریک خاصی نیست.

چرا اکنون این موضوع اهمیت پیدا کرده است؟

تحلیلگران غربی معتقدند اگر ایران واقعاً به دنبال تقویت سامانه‌های پدافندی کوتاه‌برد باشد، این تصمیم بیش از هر چیز ریشه در تجربه ماه‌های اخیر دارد. حملات هوایی و پهپادی گسترده در جریان جنگ، اهمیت دفاع از مراکز حساس و مقابله با پهپاد‌ها و پرنده‌های ارتفاع پایین را بیش از گذشته برجسته کرد. از همین رو، رسانه‌هایی مانند رویترز این خرید احتمالی را بخشی از برنامه بازسازی توان دفاعی ایران توصیف کرده‌اند.

از سوی دیگر، برخی رسانه‌های آمریکایی نیز این موضوع را در چارچوب رقابت ژئوپلیتیکی واشنگتن و پکن تحلیل کرده‌اند. دونالد ترامپ نیز پیش‌تر مدعی شده بود از رئیس‌جمهور چین تضمین گرفته که پکن به ایران سلاح نخواهد فروخت؛ ادعایی که هیچ‌گاه از سوی چین تأیید نشد.

پیام سیاسی سخنان بقایی

نکته قابل توجه در اظهارات سخنگوی وزارت خارجه آن است که او نه وارد جزئیات گزارش رویترز شد و نه اصل امکان همکاری‌های دفاعی با چین را رد کرد. این نوع پاسخ، از منظر دیپلماتیک می‌تواند دو پیام هم‌زمان داشته باشد؛ نخست اینکه تهران تمایلی به ورود به جزئیات همکاری‌های احتمالی دفاعی ندارد و دوم اینکه در شرایط فشار‌های امنیتی و تحریم‌ها، گزینه توسعه همکاری با شرکای شرقی همچنان روی میز باقی مانده است.

در واقع، عبارت «اگر لازم باشد، وارد همکاری‌های جدیدتری هم می‌شویم» بیش از آنکه پاسخی به یک گزارش خبری باشد، حامل این پیام است که جمهوری اسلامی قصد ندارد درباره دامنه همکاری‌های راهبردی خود با چین، تحت فشار روایت‌های رسانه‌ای یا انتظارات طرف‌های غربی تصمیم‌گیری کند.

همکاری راهبردی یا اهرم چانه‌زنی؟

در سال‌های اخیر، روابط تهران و پکن از حوزه انرژی و تجارت فراتر رفته و همکاری‌های سیاسی، امنیتی و نظامی نیز پررنگ‌تر شده است. با این حال، کارشناسان معتقدند چین همچنان تلاش می‌کند میان حفظ روابط اقتصادی گسترده با کشور‌های عربی، مناسبات با غرب و توسعه روابط با ایران نوعی توازن برقرار کند. از همین رو، حتی اگر همکاری‌های دفاعی میان دو کشور گسترش یابد، انتظار نمی‌رود پکن به سرعت به یک تأمین‌کننده گسترده تسلیحات برای ایران تبدیل شود.

در مقابل، برای تهران نیز برجسته شدن احتمال همکاری نظامی با چین می‌تواند علاوه بر تقویت توان بازدارندگی، در فضای مذاکرات و رقابت‌های ژئوپلیتیکی، به عنوان یک اهرم سیاسی و دیپلماتیک نیز مورد استفاده قرار گیرد؛ موضوعی که احتمالاً در ماه‌های آینده و هم‌زمان با تحولات جاری و شرایط منطقه، بیش از گذشته مورد توجه رسانه‌ها و تحلیلگران قرار خواهد گرفت.