چگونه یک رسانه با گفتوگوهای چالشی از سرکوب و سانسور جان سالم بدر میبرد؟ |گزارش جالب نیویورک تایمز درباره «آزاد»
رویداد۲۴| یگانه تربتی خبرنگار نیویورک تایمز گزارش خود را با اشاره گفت وگوی اینترنتی مسعود پزشکیان با تاکر کارلسون آغاز کرده است. او می گوید زمانی که سال گذشته تاکر کارلسون، مفسر محافظهکار آمریکایی، در مصاحبهای خبرساز با مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، نشست، این دیدار غیرمنتظره احتمالاً بدون دخالت یک رسانه کوچک و مستقل ایرانی هرگز اتفاق نمیافتاد.
او سپس به مجری این برنامه یعنی مهدی احمدی، بنیانگذار «آزاد» و گروه ششنفره او در تهران اشاره کرده و می گوید: حرکت کردن روی یک طناب باریک میان دو سوی مخالف کاری است که مدرسه آزاد در آن تبحر خاضی دارد. کانال یوتیوبی آنها دیدگاههایی را پخش کرده که بهشدت از حکومت ایران انتقاد دارند، در کنار دیدگاههای افرادی که به حاکمیت نزدیک هستند. همین موضوع باعث شده است که این برنامه هم مخاطبان آنلاین زیاد و رو به رشدی پیدا کند و هم با نظارت و انتقاد روبهرو شود.
مهدی احمدی مجری برنامه آزاد در گفتوگویی با نیویورکتایمز گفته که نقش «آزاد» را قرار گرفتن میان دو طرف متضاد و ایجاد فرصتی برای درک متقابل میداند؛ فرصتی که در آن مخاطبان بتوانند استدلالهای هر دو طرف را بشنوند و خود درباره آنها قضاوت کنند.
او گفت: «ما باور داریم که برای آینده جامعه ایران، این موضوع ضروری است.»
نیویورک تایمز به یکی از گفت وگوهای جنجالی «آزاد» بعد از حوادث دی ماه اشاره کرد که در آن یکی از پژوهشگران خواستار پایان دادن به جمهوری اسلامی از طریق برگزاری همهپرسی قانون اساسی شد. فرد دیگری حتی پا را فراتر گذاشت و از بازگشت نظام پادشاهی سابق ایران حمایت کرد.
نیویورک تایمز می گوید احمدی ادعادی ارتباط داشتن با یک حامی قدرتمند را رد کرده است. این رسانه نوشته: منتقدان این کانال میپرسند با توجه به سانسور و کنترلی که حکومت بر رسانهها اعمال میکند، چگونه «آزاد» توانسته است به فعالیت خود در داخل ایران ادامه دهد. بسیاری معتقدند این برنامه باید از حمایت یک حامی قدرتمند برخوردار باشد.
این رسانه مدعی است که حکومت ایران از وجود برنامهای مانند «آزاد» در داخل کشور میتواند منافعی هم داشته باشد. تلویزیون دولتی ایران که انحصار امواج داخلی را در اختیار دارد، تحت کنترل جریانهای تندرو است و میلیونها ایرانی در عوض اخبار و سرگرمیهای خود را از رسانههای فارسیزبان خارج از کشور دریافت میکنند؛ رسانههایی که اغلب مواضع تندی علیه حکومت ایران دارند.
با اجازه دادن به بخشی از گفتوگوهای سیاسی در داخل کشور، حکومت میتواند تلاش کند نفوذ رسانههای خارج از کشور را کاهش دهد و همزمان بر مسیر این بحثها اثر بگذارد.
با این حال، خود «آزاد» نیز با فشارهای حکومتی مواجه شده است. وبسایت این مجموعه توسط حکومت مسدود شده و احمدی میگوید چندین بار از سوی مقامات مورد بازجویی قرار گرفته است. احمدی، بنیانگذار آزاد به نیویورک تایمز گفته در جریان حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ژوئن ۲۰۲۵، پس از آنکه «آزاد» دو برنامه درباره این درگیری پخش کرد، تجهیزات این مجموعه به مدت ۲۵ روز توسط مقامات ضبط شد.
احمدی میگوید این کانال تاکنون دوام آورده، زیرا از تبدیل شدن به یک جریان فعال سیاسی خودداری کرده و مهمانانی با دیدگاههای متنوع، از سیاستمداران تا اعضای مخالفان، در آن حضور داشتهاند.
یوتیوب نیز در ایران مسدود شده است، اما بسیاری از مردم با استفاده از VPN این محدودیت را دور میزنند. احمدی تخمین میزند حدود ۷۰ درصد مخاطبان کانال او داخل ایران هستند، هرچند بهدلیل امکان پنهان شدن موقعیت کاربران توسط VPNها، نمیتوان با قطعیت این موضوع را مشخص کرد.
امروز «آزاد» نزدیک به ۱۶۰ هزار مشترک دارد و ویدئوهای آن بهطور منظم صدها هزار بازدید دریافت میکنند. به گفته احمدی، این مجموعه از طریق کمکهای مردمی و درآمد تبلیغات یوتیوب تأمین مالی میشود. او بارها برای تأمین هزینههای این پروژه از مخاطبان درخواست کمک مالی کرده است.
مدرسه آزادفکری چیست؟
بیشتر بخوانید:
پیام صلح در قاب بیکیفیت| چرا مصاحبه پزشکیان با تاکر کارلسون دیدنی بود و نبود؟
ریشههای «آزاد» به بیش از یک دهه قبل بازمیگردد. از سال ۲۰۱۴، مهدی احمدی در قالب پروژهای به نام «مدرسه آزادفکری» مناظرههای حضوری برگزار میکرد. این برنامهها در دانشگاه صنعتی شریف، جایی که او در رشته فیزیک تحصیل کرده بود، برگزار میشد.
موضوعات این نشستها به مسائل مهم ایدئولوژی رسمی جمهوری اسلامی، از جمله حجاب اجباری و «ولایت فقیه» ـ نظریه سیاسی زیربنای نظام روحانیت ـ مربوط میشد.
احمدی میگوید هدفش این بود که مخالفان و موافقان با یکدیگر گفتوگو کنند؛ نه در قالب مناظرههای پرهیاهو و نمایشی، بلکه از طریق ارائههای طولانی و منطقی از دیدگاههای مختلف و سپس گفتوگو درباره آنها.
احمدی میگوید این مناظرهها جنجالبرانگیز شد و دانشگاه شریف پس از مدتی اجازه استفاده از امکانات دانشگاه را به «مدرسه آزادفکری» نداد.
در سال ۲۰۲۲، تیم «آزاد» فعالیت خود را به یوتیوب منتقل کرد. در آن زمان ایران در میانه اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» قرار داشت.
«آزاد» مجموعهای از گفتوگوها درباره آینده ایران منتشر کرد و این ویدئوها به سرعت محبوب شدند.
پس از انتقال فعالیتها به فضای آنلاین، «آزاد» میزبان افرادی شد که با حکومت دچار مشکل شده بودند؛ از جمله یک تاریخنگار ایرانی که با اتهام ارتداد محاکمه و زندانی شده بود و دختر یکی از روسایجمهور سابق ایران که به دلیل اظهارنظرهایش علیه حکومت بازداشت شده بود.
نوآم چامسکی، اندیشمند آمریکایی، نیز در مصاحبه خود با این برنامه درباره ضرورت «رهایی جامعه ایران از سلطه سختگیرانه، بیرحمانه و سرکوبگرانه حکومت روحانیون» سخن گفت.
در عین حال، «آزاد» از چهرههایی که دیدگاههایی نزدیک به حکومت دارند نیز دعوت کرده است؛ از جمله یک روحانی که ریاست نهادی مرتبط با ترویج اخلاق عمومی را برعهده داشته و تحلیلگرانی که به تصمیمگیران جمهوری اسلامی مشاوره میدهند.
مرز باریک میان گفتوگو و مشروعیتبخشی
نیویورک تایمز نوشت: با وجود موفقیت «آزاد»، برخی منتقدان معتقدند این برنامه به حکومت ایران کمک میکند تا تصویری از وجود آزادی بیان در داخل کشور ارائه دهد؛ در حالی که به گفته آنها، بسیاری از صداهای مخالف همچنان با محدودیت، بازداشت و فشار روبهرو هستند.
برخی دیگر نیز میگویند قرار دادن دیدگاههای مخالف حکومت در کنار دیدگاههای حامی نظام، ممکن است این تصور را ایجاد کند که همه طرفها از شرایط برابر برای بیان دیدگاههای خود برخوردارند؛ در حالی که مخالفان سیاسی داخل ایران چنین شرایطی را تجربه نمیکنند.
احمدی این انتقادها را رد میکند. او میگوید هدف «آزاد» این نیست که نشان دهد فضای سیاسی ایران کاملاً آزاد است، بلکه تلاش میکند در همین شرایط موجود، امکان شنیدن دیدگاههای مختلف را فراهم کند.
او میگوید: «ما نمیگوییم همهچیز خوب است. ما نمیگوییم مشکلی وجود ندارد. اما اگر قرار است جامعهای تغییر کند، مردم باید بتوانند با ایدههای مختلف روبهرو شوند و درباره آنها فکر کنند.»
چرا حکومت به آزاد اجازه فعالیت میدهد؟
برای نیویوک تایمز سوال است که چگونه چنین برنامهای توانسته در ایران فعالیت کند؟
یک پژوهشگر ایرانی که به شرط ناشناس ماندن با نیویورک تایمز صحبت کرده، می گوید حکومت ممکن است حضور چنین برنامههایی را به دلایل مختلف تحمل کند.
به گفته او، جمهوری اسلامی گاهی اجازه میدهد برخی انتقادها در فضای کنترلشده مطرح شوند، زیرا این کار میتواند فشار اجتماعی را کاهش دهد و نشان دهد که نظام ظرفیت شنیدن انتقاد را دارد.
اما این تحمل تا جایی ادامه دارد که این انتقادها به سازماندهی سیاسی تبدیل نشوند.
او گفت:«خط قرمز اصلی برای حکومت، تبدیل شدن گفتوگو به یک نیروی سیاسی مستقل است.»
احمدی نیز میپذیرد که فعالیت «آزاد» بدون محدودیت نیست.
او میگوید تیمش باید دائماً درباره انتخاب موضوعات، مهمانان و نحوه طرح پرسشها تصمیمهای دقیقی بگیرد.
او گفت: «ما میدانیم در چه محیطی کار میکنیم. اما اگر بخواهیم هیچ ریسکی نکنیم، دیگر کاری که ارزش انجام دادن داشته باشد باقی نمیماند.»
آینده ایران و نقش گفتوگو
برای احمدی، مسئله اصلی «آزاد» فراتر از یک برنامه یوتیوبی است. او معتقد است جامعه ایران در سالهای اخیر بیش از هر زمان دیگری دچار شکاف شده و گروههای مختلف کمتر حاضرند صدای یکدیگر را بشنوند.
او میگوید:«مشکل فقط حکومت نیست. مشکل این است که ما حتی بین خودمان هم گفتوگو نمیکنیم.»
به باور او، جامعهای که در آن هر گروه تنها رسانهها و افراد همفکر خود را دنبال کند، در نهایت توانایی حل اختلافات را از دست میدهد.
او گفت: «اگر مردم فقط با کسانی صحبت کنند که شبیه خودشان فکر میکنند، هیچ راهی برای ساختن آینده مشترک وجود ندارد.»
نیویورک تایمز نوشت: «آزاد» اکنون بخشی از یک روند گستردهتر در میان ایرانیان است؛ روندی که در آن رسانههای مستقل آنلاین، پادکستها و شبکههای اجتماعی تلاش میکنند جای خالی رسانههای سنتی را پر کنند.
اما آینده چنین پروژههایی همچنان نامعلوم است. حکومت میتواند در هر لحظه محدودیتهای بیشتری اعمال کند، مخاطبان ممکن است اعتماد خود را از دست بدهند، و فضای سیاسی ایران همچنان بیثبات باقی بماند.
با این حال، احمدی معتقد است حتی در چنین شرایطی، ایجاد فضایی برای شنیدن صداهای متفاوت ارزشمند است.
او میگوید: «شاید ما نتوانیم همه مشکلات را حل کنیم، اما میتوانیم کمک کنیم که مردم دوباره یاد بگیرند با هم حرف بزنند.»
