بنزین زیر پای فرسودهها؛ نسخه ۵ لیتری دولت جواب میدهد؟
رویداد۲۴| در شرایطی که مصرف بنزین در کشور در تابستان امسال در سطوح بالایی قرار گرفته و متوسط مصرف روزانه به حدود ۱۳۵ میلیون لیتر رسیده است، وزیر صنعت، معدن و تجارت از تلاش برای توسعه موتورهای هیبریدی و برقی با هدف کاهش مصرف سوخت خبر میدهد؛ هدفی که رئیسجمهور برای خودروها تعیین کرده و رساندن مصرف به ۵ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر را دنبال میکند.
با این حال، محمد اتابک، وزیر صمت، میگوید خودروسازان در حال حاضر مصرف خودروهای خود را حدود ۷.۴ تا ۷.۶ لیتر اعلام میکنند و با توجه به شرایط ترافیکی تهران، حتی مصرف ۸ لیتر را نیز میتوان قابل قبول دانست.
فاصله ۲.۵ لیتری تا هدف دولت
این اظهارات در حالی مطرح میشود که فاصله میان مصرف فعلی خودروها و هدف ۵ لیتری، حدود ۲.۵ تا ۲.۶ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر است؛ یعنی برای رسیدن به هدف اعلامشده، مصرف سوخت خودروهای جدید باید حدود یکسوم کاهش پیدا کند؛ بنابراین مسئله فقط اصلاحات جزئی در موتورهای فعلی نیست و توسعه فناوریهای هیبریدی و برقی به یکی از مسیرهای اصلی سیاست کاهش مصرف تبدیل شده است.
با این حال، بحران بنزین در ایران فقط به خودروهایی که امروز تولید میشوند محدود نیست؛ بخش بزرگی از ناوگان موجود کشور همچنان فرسوده یا در محدوده فرسودگی قرار دارد.
بیش از نیمی از ناوگان کشور فرسوده است
بر اساس آخرین آمار تفصیلی منتشرشده، از حدود ۴۱.۲ میلیون وسیله نقلیه در حال تردد کشور، بیش از ۲۲.۱ میلیون دستگاه در محدوده فرسودگی قرار دارند؛ یعنی بیش از ۵۳ درصد ناوگان.
این تعداد شامل حدود ۷.۵ میلیون خودروی سواری، ۱۱.۳ میلیون موتورسیکلت، بیش از ۲ میلیون وانت و صدها هزار دستگاه تاکسی، اتوبوس، مینیبوس و انواع خودروهای باری استناوگان فرسوده شامل حدود ۷.۵ میلیون خودروی سواری، ۱۱.۳ میلیون موتورسیکلت، بیش از ۲ میلیون وانت و صدها هزار دستگاه تاکسی، اتوبوس، مینیبوس و انواع خودروهای باری است.
بیشتر بخوانید: عضو کمیسیون انرژی: صف پمپبنزینها ناشی از افزایش سفر است
اهمیت این آمار زمانی بیشتر مشخص میشود که مصرف فعلی بنزین را در کنار آن قرار دهیم. متوسط مصرف روزانه بنزین در تیرماه امسال حدود ۱۳۵ میلیون لیتر بوده و در روزهای اوج مصرف، این رقم حتی از ۱۵۰ میلیون لیتر نیز عبور کرده است.
به این ترتیب، در صورت تداوم مصرف روزانه ۱۳۵ میلیون لیتری، کشور در هر ماه بیش از ۴ میلیارد لیتر بنزین مصرف خواهد کرد.
یک ماه؛ بیش از ۴ میلیارد لیتر بنزین
برای درک ابعاد این عدد، مصرف روزانه ۱۳۵ میلیون لیتر بنزین در یک ماه به معنای مصرف حدود ۴.۰۵ میلیارد لیتر است. این حجم معادل بیش از ۲.۷ میلیارد بطری ۱.۵ لیتری خواهد بود.
اگر متوسط مصرف در سه ماه تابستان نیز در همین محدوده باقی بماند، مصرف فصل تابستان به حدود ۱۲ میلیارد لیتر خواهد رسید؛ هرچند رقم نهایی تابستان ۱۴۰۵ پس از پایان شهریور مشخص خواهد شد.
این حجم مصرف نشان میدهد مسئله بنزین دیگر صرفاً موضوع تولید و تأمین سوخت نیست و بخش مهمی از آن به ساختار ناوگان حملونقل کشور مربوط میشود؛ ناوگانی که بخش قابلتوجهی از آن سالهاست از عمر اقتصادی و فنی خود عبور کرده است.
موتورسیکلتهای فرسوده؛ بخش فراموششده معادله بنزین
در میان وسایل نقلیه فرسوده، موتورسیکلتها نیز سهم قابلتوجهی در مصرف سوخت دارند. حدود ۱۱.۳ میلیون موتورسیکلت فرسوده در کشور وجود دارد و بخش بزرگی از این موتورسیکلتها کاربراتوری هستند.
برآوردهای منتشرشده درباره این ناوگان نشان میدهد موتورسیکلتهای فرسوده سالانه حدود ۳ میلیارد لیتر بنزین مصرف میکنند؛ رقمی که نشان میدهد سیاست کاهش مصرف سوخت بدون توجه به موتورسیکلتها نمیتواند کامل باشد. موتورسیکلتهای فرسوده سالانه حدود ۳ میلیارد لیتر بنزین مصرف میکنند؛ رقمی که نشان میدهد سیاست کاهش مصرف سوخت بدون توجه به موتورسیکلتها نمیتواند کامل باشد
تفاوت مصرف میان موتورسیکلتهای قدیمی و مدلهای جدید نیز قابلتوجه است؛ بهطوری که در برخی برآوردها مصرف موتورسیکلتهای فرسوده حدود ۷ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر اعلام شده، در حالی که مصرف موتورسیکلتهای انژکتوری میتواند به حدود ۲.۵ تا ۳.۵ لیتر برسد.
خودروهای جدید جای فرسودهها را میگیرند؟
در واقع، اعداد موجود یک تناقض مهم را نشان میدهند، از یک سو دولت به دنبال رساندن مصرف خودروهای جدید از حدود ۷.۵ لیتر به ۵ لیتر است و از سوی دیگر میلیونها وسیله نقلیه فرسوده همچنان در ناوگان کشور حضور دارند.
حتی اگر خودروهای جدید با فناوریهای پیشرفتهتر وارد بازار شوند، تا زمانی که جایگزینی خودروهای پرمصرف با سرعت کافی انجام نشود، بخش بزرگی از ناوگان موجود همچنان به مصرف بالای سوخت ادامه خواهد داد؛ بنابراین سؤال اصلی فقط این نیست که «خودروی جدید چند لیتر بنزین مصرف میکند؟»؛ بلکه باید پرسید «چه تعداد خودروی پرمصرف از چرخه خارج میشود؟»
اسقاط؛ سریعترین مسیر صرفهجویی؟
از این منظر، سیاست اسقاط و نوسازی ناوگان اهمیت ویژهای پیدا میکند. بر اساس آمارهای منتشرشده، طی سالهای گذشته مجموع اسقاط خودرو فاصله قابلتوجهی با حجم ناوگان فرسوده کشور داشته است.
بیشتر بخوانید: طعنه روزنامه اطلاعات به مدافعان گرانی بنزین: درستان را فقط تا «تصمیم کبرا» خواندهاید!
این شکاف باعث شده بخش قابلتوجهی از خودروهای قدیمی همچنان در خیابانها تردد کنند و مصرف سوخت و آلایندگی بالایی داشته باشند.
در برنامه هفتم توسعه نیز هدف اسقاط سالانه ۵۰۰ هزار وسیله نقلیه فرسوده دنبال میشود؛ اما حتی تحقق این هدف نیز در برابر ناوگانی بیش از ۲۲ میلیون دستگاه، به معنای آن است که نوسازی کامل ناوگان فرسوده به سالها زمان نیاز خواهد داشت.
برقیسازی؛ راهحل بلندمدت نه فوری
برقیسازی و توسعه خودروهای هیبریدی میتواند در بلندمدت وابستگی به بنزین را کاهش دهد، اما اثرگذاری گسترده این سیاست نیازمند توسعه زیرساخت شارژ، تأمین برق، افزایش عرضه خودروهای مناسب و مهمتر از همه، ایجاد توان خرید برای مصرفکنندگان است؛ بنابراین نمیتوان انتظار داشت صرف افزایش تولید خودروهای برقی و هیبریدی، در کوتاهمدت ناترازی بنزین را برطرف کند. این فناوریها زمانی اثر جدی بر مصرف ملی خواهند گذاشت که سهم آنها از ناوگان به اندازهای برسد که بتواند الگوی مصرف کل شبکه حملونقل را تغییر دهد. نمیتوان انتظار داشت صرف افزایش تولید خودروهای برقی و هیبریدی، در کوتاهمدت ناترازی بنزین را برطرف کند. این فناوریها زمانی اثر جدی بر مصرف ملی خواهند گذاشت که سهم آنها از ناوگان به اندازهای برسد که بتواند الگوی مصرف کل شبکه حملونقل را تغییر دهد
سه ضلع کاهش مصرف بنزین
بر همین اساس، کاهش پایدار مصرف بنزین نیازمند اجرای همزمان سه سیاست است؛ نخست، کاهش مصرف خودروهای صفرکیلومتر و حرکت به سمت هدف ۵ لیتری؛ دوم، تسریع اسقاط و جایگزینی خودروها و موتورسیکلتهای فرسوده و سوم، توسعه حملونقل عمومی و برقیسازی ناوگان.
در این میان، نوسازی ناوگان فرسوده علاوه بر کاهش مصرف سوخت، میتواند آثار دیگری نیز داشته باشد؛ از کاهش آلایندگی و هزینه تعمیرات گرفته تا افزایش ایمنی و کاهش اتلاف منابع اقتصادی.
هدف ۵ لیتری بدون نوسازی ناوگان کافی نیست
بر این اساس، اظهارات وزیر صمت درباره رسیدن به مصرف ۵ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر را باید بخشی از یک برنامه جامع کاهش مصرف سوخت دانست، نه راهحلی مستقل برای بحران بنزین.
مسئله امروز بنزین فقط این نیست که خودروهای جدید چقدر بنزین میسوزانند؛ مسئله این است که چه تعداد خودروی پرمصرف از چرخه خارج میشود. اگر میلیونها خودروی فرسوده همچنان در خیابانها تردد کنند، حتی کاهش مصرف خودروهای جدید نیز نمیتواند بهتنهایی ناترازی بنزین را برطرف کند؛ بنابراین رسیدن از مصرف ۷.۴ تا ۷.۶ لیتر به هدف ۵ لیتر، اگرچه یک ضرورت فناورانه برای صنعت خودروی کشور است، اما برای حل معضل بنزین باید در کنار یک برنامه جدی برای اسقاط، نوسازی، موتورسیکلتهای فرسوده و توسعه حملونقل عمومی قرار گیرد؛ در غیر این صورت، ممکن است کشور در حالی به دنبال ساخت خودروهای کممصرف باشد که میلیونها خودروی پرمصرف همچنان بخش بزرگی از بنزین تولیدی را میبلعند.
