چگونه دور زنندگان تحریم، ایران را به بازار کالا‌های چینی تبدیل کردند

رویداد۲۴| رویترز در گزارشی اختصاصی نوشت: ایران از یک سازوکار شبیه تهاتر برای دور زدن تحریم‌های فروش نفت خود و خرید میلیارد‌ها دلار کالا از چین، از جمله تجهیزات نظامی، استفاده کرده است. دو منبع ارشد ایرانی و سه فرد دیگر که با این موضوع آشنایی دارند، این مطلب را به رویترز گفته‌اند.

به گفته این منابع که به دلیل حساسیت موضوع نخواستند نامشان فاش شود، این سازوکار محرمانه تجاری که در آن نفت ایران با اعتباری برای واردات کالا از چین مبادله می‌شود، طی سال‌های اخیر به یک شریان مالی مهم برای تهران تبدیل شده است؛ آن هم در شرایطی که آمریکا فشار اقتصادی و نظامی خود بر ایران را به دلیل برنامه هسته‌ای این کشور افزایش داده است.

این سازوکار همچنین به چین، بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام جهان، کمک کرده تا همچنان به نفت ارزان‌تر ایران دسترسی داشته باشد و در عین حال بانک‌ها و شرکت‌هایی را که به ایران کالا صادر می‌کنند، از نظارت یا مجازات‌های بین‌المللی دور نگه دارد.

آمریکا برخی شرکت‌های کوچک‌تر چینی را که نفت ایران را خریداری کرده‌اند یا در انتقال آن نقش داشته‌اند تحریم کرده است، اما تاکنون از اعمال شدیدترین مجازات‌هایی که می‌تواند پیامد‌هایی برای اقتصاد جهانی داشته باشد، خودداری کرده است.

واشنگتن در حالی فشار‌ها را افزایش داده که تلاش می‌کند جنگ با ایران را به پایان برساند و تنگه هرمز را دوباره باز کند. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، در ماه اوت به کشور‌ها هشدار داد که روابط تجاری خود با ایران را قطع کنند، در غیر این صورت ممکن است از نظام مالی مبتنی بر دلار کنار گذاشته شوند.

رویترز نتوانسته مشخص کند محاصره دریایی آمریکا علیه ایران، که در چارچوب جنگ شش‌ماهه اعمال شده، چه اثری بر این سازوکار تهاتری گذاشته است. رویترز هفته گذشته گزارش داد از زمان ازسرگیری این محاصره در ۱۴ ژوئیه، هیچ محموله نفت خام ایرانی نتوانسته با موفقیت از تنگه هرمز به مقصد چین عبور کند.

چین و ایران بار‌ها تحریم‌های یکجانبه غرب را که از نظر آنها غیرقانونی است محکوم کرده و گفته‌اند از منافع خود دفاع خواهند کرد. دو کشور شرکای دیرینه اقتصادی و سیاسی یکدیگرند، اما درباره چگونگی ادامه تجارت در شرایط محدودیت‌های بین‌المللی اطلاعات کمی به‌طور علنی منتشر کرده‌اند.

به گفته همه منابع، ایران از این سازوکار برای خرید دارو، خودرو و تجهیزات ارتباطی از چین استفاده کرده است. تولیدکنندگان چینی مستقیماً با ایران معامله نمی‌کردند و نشانه‌ای وجود ندارد که آنها تحریم‌ها را نقض کرده باشند.

منابع همچنین گفتند این سازوکار دست‌کم یک بار طی یک سال گذشته در ارتباط با قرارداد‌هایی برای تأمین تجهیزات پدافند هوایی به ارزش چند میلیون دلار برای ایران مورد استفاده قرار گرفته است.

آنها جزئیاتی درباره این معاملات ادعایی با تولیدکنندگان چینی ارائه نکردند و رویترز نیز نتوانسته به‌طور مستقل وقوع آنها را تأیید کند.

تحریم سازمان ملل متحد بر صادرات بیشتر تسلیحات متعارف عمده به ایران در سپتامبر ۲۰۲۵، همراه با دیگر تحریم‌ها، دوباره برقرار شد. این اتفاق پس از آن رخ داد که آمریکا در دوره نخست ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ از توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ میان ایران و قدرت‌های جهانی خارج شد و تهران نیز اجرای برخی تعهدات خود را متوقف کرد.

ایران و چین اعلام کردند اقدام کشور‌های اروپایی برای بازگرداندن خودکار تحریم‌ها از طریق سازوکار «اسنپ‌بک» از نظر حقوقی و رویه‌ای ایراد دارد.

وزارت امور خارجه چین در پاسخ به پرسش‌های رویترز درباره این سازوکار شبه‌تهاتری گفت: «با وضعیتی که شما توصیف می‌کنید آشنایی نداریم.»

این وزارتخانه افزود: «چین همواره با تحریم‌های یکجانبه‌ای که مبنایی در حقوق بین‌الملل ندارند و از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد مجاز شناخته نشده‌اند، مخالفت کرده است.»

نمایندگی‌های ایران در سازمان ملل در نیویورک و ژنو به درخواست رویترز برای اظهار نظر پاسخ ندادند.

یک مقام آمریکایی نیز در پاسخ به پرسش‌های ارسال‌شده به کاخ سفید گفت دولت ترامپ با شرکای اقتصادی، از جمله اتحادیه اروپا، همکاری می‌کند تا «ایران را از ابزار‌های مادی لازم برای پیشبرد جاه‌طلبی‌های هسته‌ای خود محروم کند.» این مقام درباره سازوکاری که رویترز توصیف کرده، اظهارنظر نکرد.

دور زدن شبکه بانکی بین‌المللی

رویترز در ادامه گزارش خود نوشت دهه‌ها تحریم آمریکا باعث شده ایران مشتریان نفتی اندکی داشته باشد. چین خریدار اصلی نفت ایران است و طبق داده‌های شرکت تحلیل بازار کالا Kpler، در سال ۲۰۲۵ بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران را خریداری کرده است؛ به‌طور میانگین حدود ۱.۴ میلیون بشکه در روز.

در سال ۲۰۲۱، ایران و چین یک توافق مشارکت راهبردی ۲۵ ساله امضا کردند که حوزه‌هایی از جمله انرژی و زیرساخت را در بر می‌گرفت، اما جزئیات عمومی آن همچنان محدود است.

سه منبع گفتند سازوکاری که برای رویترز توضیح داده‌اند، یکی از چندین روش ایران برای خرید کالا و خدمات از چین بدون پرداخت مستقیم پول به شرکت‌های چینی از طریق شبکه بانکی بین‌المللی است.

یک مقام غربی و دو فرد دیگر مطلع از موضوع گفتند دست‌کم تا سال جاری، یک خریدار که به نمایندگی از شرکت دولتی چینی Zhuhai Zhenrong فعالیت می‌کرد، هر ماه صد‌ها میلیون دلار به یک نهاد مالی ناشناخته مستقر در چین با نام ChuXin واریز می‌کرد.

به گفته این افراد که به اطلاعات جمع‌آوری‌شده از سوی نهاد‌های اطلاعاتی استناد کردند، این سپرده‌ها برای پوشش خرید‌هایی بود که با یک شرکت ثبت‌شده در هنگ‌کنگ و مرتبط با شرکت ملی نفت ایران توافق شده بود.

سپس ChuXin پول را به صادرکنندگان چینی و شرکت‌هایی که در ایران پروژه‌های زیرساختی اجرا می‌کنند منتقل می‌کرد؛ احتمالاً از طریق دیگر مؤسسات مالی چینی.

سه منبع گفتند حدود ۷۰ درصد درآمد نفتی ایران که از طریق ChuXin مدیریت می‌شود به پروژه‌های زیرساختی اختصاص می‌یابد؛ سازوکاری که نخستین بار وال‌استریت ژورنال در اکتبر سال گذشته گزارش کرده بود.

باقی پول وارد حساب‌های متعلق به یک نهاد با هدف ویژه یا SPV می‌شود که از آن برای پرداخت به شرکت‌های تأمین‌کننده کالا برای ایران استفاده می‌شود.

منابع ایرانی نزدیک به حلقه تصمیم‌گیری کشور وجود این SPV را تأیید کردند؛ موضوعی که پیش از این گزارش نشده بود.

هر پنج منبع گفتند منابع مالی داخل این SPV توسط دو نهاد مدیریت می‌شود: یک شرکت که از طرف وزارت بازرگانی چین فعالیت می‌کند و شرکتی دیگر که با بانک مرکزی ایران مرتبط است.

به گفته سه منبع، شرکت مرتبط با ایران زمانی به طرف چینی اطلاع می‌دهد که بانک مرکزی ایران به واردکنندگان اجازه استفاده از منابع موجود در SPV را داده باشد؛ سپس پرداخت‌ها برای تأمین‌کنندگان ارسال می‌شود.

رویترز نتوانست در ثبت شرکت‌های چین هیچ سابقه‌ای از یک مؤسسه مالی با نام ChuXin یا شرکت‌هایی که گفته می‌شود به نمایندگی از وزارت بازرگانی چین و بانک مرکزی ایران فعالیت می‌کنند پیدا کند.

یکی از منابع گفت ممکن است ChuXin اساساً فقط «روی یک فایل اکسل» وجود داشته باشد.

شرکت‌هایی با همان نام‌هایی که گفته می‌شود از طرف شرکت ملی نفت ایران و Zhuhai Zhenrong فعالیت می‌کنند، در ثبت شرکت‌های هنگ‌کنگ وجود دارند، اما رویترز نتوانست هیچ اطلاعات عمومی درباره ساختار مالکیت یا معاملات تجاری آنها پیدا کند.

هیچ‌یک از این شرکت‌ها به پرسش‌هایی که به نشانی‌های ثبت‌شده آنها ارسال شده بود پاسخ ندادند. این نشانی‌ها متعلق به دفاتر شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات ثبتی و شرکتی است.

امکان انکار قابل‌قبول

شرکت Zhuhai Zhenrong پیش‌تر به دلیل معاملات ادعایی با ایران هدف تحریم‌های آمریکا قرار گرفته است.

یکی از منابع نامه‌ای را در اختیار رویترز قرار داد که ظاهراً تاریخ آن ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۵ بود و شرکت ملی نفت ایران در آن از شرکت چینی خواسته بود مانده حساب معوق خود را تأیید کند. به گفته این منبع، این نامه نشانه‌ای از وجود رابطه تجاری میان دو طرف است.

رویترز نتوانست مستقلاً اصالت این سند را تأیید کند. شرکت ملی نفت ایران و Zhuhai Zhenrong نیز به پرسش‌ها درباره این نامه یا نقش ادعایی خود در سازوکار تجاری پاسخ ندادند.

بانک مرکزی ایران و وزارت بازرگانی چین نیز به درخواست‌های رویترز برای اظهار نظر پاسخ ندادند.

سه منبع گفتند سازوکاری که رویترز توصیف کرده دست‌کم از سال ۲۰۲۱ برقرار بوده و در ابتدا برای تأمین دارو و واکسن‌های کووید-۱۹ برای ایران استفاده شده است.

به گفته آنها، با افزایش فشار واشنگتن بر شرکت‌هایی که با ایران تجارت می‌کنند، اهمیت این سازوکار نیز بیشتر شده است.

این منابع برآورد کردند طی یک سال گذشته بین ۲ تا ۲.۵ میلیارد دلار از طریق این SPV جابه‌جا شده است.

آندره‌آ گیزلی، مدرس سیاست بین‌الملل در دانشگاه اکستر که روابط پکن با خاورمیانه را مطالعه می‌کند، گفت چین از چنین سازوکار‌هایی برای مقابله با فشار آمریکا و نشان دادن این موضوع استفاده می‌کند که نمی‌توان پکن را با تهدید تحریم‌های ثانویه وادار به عقب‌نشینی کرد.

با این حال، او گفت رهبران چین نیز نمی‌خواهند بانک‌ها یا شرکت‌های این کشور از نظام مالی بین‌المللی کنار گذاشته شوند.

او گفت: «آن‌ها می‌خواهند امکان انکار قابل‌قبولی داشته باشند.»