آزمون بزرگ چین در پرونده ایران | ۵ پیشنهاد مهم موسویان؛ راه خروج از جنگ از پکن میگذرد؟
رویداد۲۴| نشست بینالمللی بررسی «ابتکار حکمرانی جهانی چین» و اجلاس سهجانبه شی جینپینگ، ولادیمیر پوتین و دونالد ترامپ، با حضور شماری از چهرههای سیاسی، دیپلماتیک و دانشگاهی از کشورهای مختلف برگزار شد؛ نشستی که در آن، آینده نظم جهانی، عبور از رقابتهای ژئوپلیتیکی، اصلاح ساختار سازمان ملل و امکان همکاری قدرتهای بزرگ برای جلوگیری از جنگهای گسترده مورد بحث قرار گرفت. در این میان، سخنان سیدحسین موسویان، دیپلمات پیشین ایرانی، اهمیت ویژهای داشت؛ چراکه او برخلاف بسیاری از سخنرانان که بحث را در سطح کلیات نظم جهانی دنبال کردند، بحران جنگ علیه ایران را بهعنوان آزمونی عملی برای سنجش اعتبار ابتکار حکمرانی جهانی چین مطرح کرد و پنج پیشنهاد مشخص برای نقشآفرینی پکن در پایان دادن به جنگ، احیای دیپلماسی هستهای و ایجاد یک ساختار امنیتی پایدار در خلیج فارس ارائه داد.
در این نشست که ۲۹ آبان و به میزبانی نشریه ائتلاف بینالمللی صلح و نشریه بررسی اطلاعات راهبردی برگزار شد، هلگا زپ-لاروش، بنیانگذار مؤسسه شیلر و مبتکر ائتلاف بینالمللی صلح از آلمان، ژانگ ویوی استاد روابط بینالملل دانشگاه فودان چین، الکساندر رپکین معاون نماینده دائم روسیه در سازمان ملل متحد، پورنیما آناند رئیس مجمع بریکس هند، سیدحسین موسویان سفیر پیشین ایران در آلمان، یاسر مسعود تحلیلگر سیاسی و امنیتی پاکستانی و دایان سیر نامزد مستقل انتخابات ریاستجمهوری آمریکا حضور داشتند.
محور اصلی گفتوگوها، بررسی امکان شکلگیری نظمی بینالمللی بر پایه همکاری قدرتهای بزرگ، کاهش تنشهای ژئوپلیتیکی، اصلاح نهادهای بینالمللی و عبور از ساختارهای مبتنی بر رقابت و تقابل بود. با این حال، سخنرانی موسویان به دلیل تمرکز بر بحران جاری ایران و ارائه پیشنهادهای مشخص برای خروج از وضعیت جنگی، از سایر سخنرانیها متمایز بود.
موسویان: بحران ایران، آزمون اعتبار ابتکار حکمرانی جهانی چین است
سیدحسین موسویان در سخنان خود تأکید کرد که بحران حمله نظامی به ایران میتواند به آزمونی تعیینکننده برای سنجش اعتبار و کارآمدی عملی «ابتکار حکمرانی جهانی» چین تبدیل شود.
از نگاه او، این بحران فرصتی فراهم کرده است تا مشخص شود آیا ابتکار شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، میتواند از سطح اصول، شعارها و بیانیههای سیاسی فراتر برود و در حل یکی از پیچیدهترین بحرانهای امنیتی بینالمللی نقشآفرینی کند یا خیر.
موسویان معتقد است چین به دلیل جایگاه خود بهعنوان یکی از قدرتهای بزرگ جهان، عضویت دائم در شورای امنیت سازمان ملل و برخورداری از روابط با ایران، آمریکا و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، از موقعیتی ویژه برای کمک به حل بحران برخوردار است.
او در ادامه، پنج اصل بنیادین ابتکار حکمرانی جهانی چین را با شرایط ایران مرتبط دانست و توضیح داد که هر یک از این اصول میتواند مبنایی برای حلوفصل بحران کنونی باشد.
نخستین اصل، برابری حاکمیتی کشورهاست. بر اساس این اصل، همه کشورها، فارغ از وسعت سرزمینی، قدرت نظامی و توان اقتصادی، باید از حقوق برابر در نظام بینالملل برخوردار باشند. موسویان تأکید کرد که حاکمیت ملی و تمامیت ارضی ایران نیز باید مانند سایر کشورها محترم شمرده شود و اختلافات آمریکا، اسرائیل و کشورهای منطقه با ایران نباید از طریق تهدید نظامی یا توسل به زور حلوفصل شود.
اصل دوم، حاکمیت قانون بینالمللی است. موسویان جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران را نمونهای از نقض قواعد بینالمللی و منشور سازمان ملل متحد دانست و بر ضرورت اجرای یکسان حقوق بینالملل و پرهیز از استانداردهای دوگانه تأکید کرد.
او در همین زمینه به عضویت ایران در پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) اشاره کرد و یادآور شد که ایران مطابق ماده چهار این پیمان، از حق استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای برخوردار است و در مقابل، تعهداتی در زمینه عدم اشاعه و همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی دارد.
از نگاه موسویان، راهحل پایدار در پرونده هستهای ایران مستلزم رعایت همزمان حقوق و تعهدات این کشور است؛ به این معنا که جامعه بینالمللی باید حقوق مشروع هستهای ایران را به رسمیت بشناسد و ایران نیز با اجرای تعهدات خود و تأمین شفافیت لازم، زمینه بازسازی اعتماد بینالمللی را فراهم کند.
اصل سوم، چندجانبهگرایی است. موسویان با اشاره به تجربه مذاکرات هستهای ایران گفت بحرانهای پیچیده بینالمللی از طریق تصمیمات یکجانبه، فشار نظامی و تحریم حل نمیشوند و دستیابی به توافقات پایدار، به مذاکره و همکاری چندجانبه نیاز دارد.
او برجام را نمونهای از ظرفیت دیپلماسی چندجانبه برای حل اختلافات پیچیده معرفی کرد و خروج آمریکا از این توافق در سال ۲۰۱۸ را عاملی دانست که اعتماد به پایداری توافقات بینالمللی را بهشدت تضعیف کرد.
در این بخش از سخنان موسویان، یک پرسش اساسی مطرح شد: اگر توافقاتی که از مسیر مذاکرات بینالمللی به دست میآیند، بتوانند بهصورت یکجانبه از سوی یکی از قدرتهای جهانی زیر پا گذاشته شوند، چگونه میتوان کشورها را به مذاکره، مصالحه و پذیرش تعهدات متقابل تشویق کرد؟
اصل چهارم، مردممحوری است. به اعتقاد موسویان، حکمرانی جهانی باید در خدمت رفاه، امنیت و بهبود زندگی مردم باشد، نه اینکه به ابزاری برای پیشبرد رقابتهای ژئوپلیتیکی دولتها تبدیل شود.
او تأکید کرد پیامدهای جنگ، تحریم، انزوای اقتصادی و بیثباتی منطقهای صرفاً متوجه دولتها نیست، بلکه هزینههای سنگینی بر مردم عادی تحمیل میکند. افزون بر آن، بازارهای جهانی انرژی، تجارت، سرمایهگذاری و امنیت اقتصادی بینالمللی نیز از پیامدهای چنین بحرانهایی تأثیر میپذیرند.
اصل پنجم، نتیجهگرایی و دستیابی به دستاوردهای عملی است. موسویان معتقد است همکاریهای بینالمللی نباید در سطح اعلام اصول و تعهدات سیاسی باقی بماند و باید به نتایج ملموس منجر شود. در پرونده ایران، تحقق این اصل مستلزم پایان دادن به رویارویی نظامی، احیای دیپلماسی، رفع نگرانیهای هستهای و ایجاد یک ساختار امنیتی پایدار در منطقه است.
پنج پیشنهاد موسویان برای نقشآفرینی چین در پایان جنگ ایران
موسویان پس از تشریح ارتباط پنج اصل ابتکار حکمرانی جهانی چین با بحران ایران، پنج پیشنهاد مشخص نیز برای تبدیل این اصول به اقدامات عملی دیپلماتیک مطرح کرد.
نخستین پیشنهاد او، آغاز یک روند جدید دیپلماسی چندجانبه با مشارکت ایران، آمریکا، چین، روسیه، کشورهای حوزه خلیج فارس و نمایندگان اروپا بود. به اعتقاد موسویان، چین میتواند زمینه برگزاری چنین مذاکراتی را فراهم کند تا از طریق آن، رویاروییهای نظامی پایان یابد و چارچوبی پایدار برای حل اختلافات شکل بگیرد.
پیشنهاد دوم، احیای توافق قاهره میان ایران و آژانس بینالمللی انرژی اتمی بود. این توافق که در سپتامبر ۲۰۲۵ (شهریور ۱۴۰۴) میان عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، و رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، منعقد شد، با هدف ازسرگیری بازرسیهای هستهای در ایران در چارچوب موافقتنامه پادمان شکل گرفته بود.
موسویان معتقد است چین میتواند از احیای این توافق حمایت کند. اجرای آن به گفته او، میتواند زمینه را برای بازگشت راستیآزمایی مؤثر، حل مسائل باقیمانده پادمانی و بازسازی اعتماد بینالمللی فراهم کند.
سومین پیشنهاد موسویان، تلاش چین برای شکلگیری یک تفاهم بینالمللی بهمنظور ممنوعیت دائمی حمله به تأسیسات هستهای صلحآمیز تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی بود. او تأکید کرد که چنین حملاتی باید مطابق قواعد بینالمللی بهطور دائمی ممنوع شوند و اختلافات مربوط به برنامه هستهای کشورها صرفاً از مسیر دیپلماسی حلوفصل شود.
پیشنهاد چهارم، رفع تحریمها در برابر تعهدات هستهای قابل راستیآزمایی ایران بود. موسویان بر ضرورت دستیابی به توافقی پایدار و مبتنی بر تعهدات متقابل تأکید کرد؛ توافقی که در آن کاهش مرحلهای تحریمهای ضدایرانی با اجرای مرحلهای تعهدات هستهای قابل راستیآزمایی از سوی ایران همراه باشد. به این ترتیب، امتیازات نباید صرفاً یکجانبه باشند و هر دو طرف باید در برابر تعهدات طرف مقابل، اقدام عملی انجام دهند.
پنجمین پیشنهاد او به مشارکت فعال چین در ایجاد امنیت و همکاری در خلیج فارس مربوط میشد. موسویان معتقد است پکن میتواند در تقویت همکاریهای مشترک میان کشورهای این منطقه نقش جدی ایفا کند و به شکلگیری یک نظام امنیت جمعی در خلیج فارس کمک برساند.
موسویان: توافق هستهای بهتنهایی برای حل بحران امنیتی منطقه کافی نیست
یکی از بخشهای مهم سخنان موسویان، تأکید او بر این نکته بود که حتی دستیابی به توافق هستهای نیز بهتنهایی نمیتواند چالشهای نظامی، تنشهای منطقهای و نگرانیهای امنیتی متقابل طرفهای درگیر در جنگ جاری را برطرف کند.
او با اشاره به پیشنهادهای پیشین خود در زمینه ایجاد یک نظام جدید امنیت و همکاری در خلیج فارس گفت که طی دو دهه گذشته بارها چنین طرحی را مطرح کرده و در کتاب خود با عنوان «ساختار جدید امنیت، صلح و همکاری در خلیج فارس» نیز نقشه راه جامعی همراه با برنامه اقدام عملی برای تحقق آن ارائه داده است.
این طرح بر مشارکت ایران، عراق و شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس استوار است و تلاش میکند امنیت منطقه را از چارچوب رقابتهای نظامی و تقابلهای دوجانبه خارج کرده و به سمت همکاری جمعی سوق دهد.
موسویان برای این ساختار امنیتی، مجموعهای از اصول را برشمرد؛ از جمله احترام به حاکمیت ملی و تمامیت ارضی کشورها، عدم تجاوز و عدم مداخله در امور داخلی دیگر کشورها، احترام به منافع مشروع امنیتی همه کشورهای منطقه، گفتوگو و حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات، تأمین امنیت دریایی و آزادی کشتیرانی، همکاری مشترک برای مقابله با تروریسم و افراطگرایی، اعتمادسازی منطقهای و شفافیت نظامی.
ایجاد خاورمیانه عاری از سلاحهای هستهای و سایر سلاحهای کشتارجمعی نیز از دیگر محورهای این پیشنهاد بود.
او در ادامه، نقش چین را در پیشبرد چنین طرحی مهم دانست و تأکید کرد پکن میتواند با استفاده از روابط خود با کشورهای منطقه، نقش تسهیلکننده و سازندهای در گردهمآوردن آنها ایفا کند.
از نگاه موسویان، اهمیت راهبردی خلیج فارس تنها به کشورهای ساحلی آن محدود نیست؛ این منطقه برای اقتصاد جهانی و امنیت انرژی بینالمللی نیز اهمیت حیاتی دارد. بنابراین، امنیت خلیج فارس باید نه صرفاً بهعنوان مسئلهای منطقهای، بلکه بهعنوان یک منفعت مشترک بینالمللی مورد توجه قرار گیرد.
موسویان در پایان این بخش از سخنان خود تأکید کرد اگر چین و دیگر قدرتهای بزرگ بتوانند به پایان رویارویی نظامی، احیای مذاکرات معتبر درباره برنامه هستهای ایران، تقویت رژیم بینالمللی عدم اشاعه و ایجاد ساختار امنیتی مبتنی بر همکاری در خلیج فارس کمک کنند، بحران ایران میتواند به نمونهای مهم از کارآمدی عملی ابتکار حکمرانی جهانی چین تبدیل شود.
دیگر سخنرانان نشست درباره نظم جدید جهانی چه گفتند؟
در کنار سخنان موسویان، سایر شرکتکنندگان نیز از زوایای مختلف به بررسی ابتکار حکمرانی جهانی چین و چشمانداز اجلاس سهجانبه پرداختند. وجه مشترک بسیاری از این دیدگاهها، ضرورت عبور از رقابتهای ژئوپلیتیکی و حرکت به سمت همکاری قدرتهای بزرگ برای جلوگیری از بحرانهای بینالمللی بود.
هلگا زپ-لاروش، بنیانگذار مؤسسه شیلر و مبتکر ائتلاف بینالمللی صلح، اجلاس سهجانبه را گامی تاریخی برای عبور از ژئوپلیتیک سنتی و حرکت به سوی نظم جدید جهانی توصیف کرد.
او بر اهمیت بیانیه مشترک «به سوی صلح» تأکید کرد؛ بیانیهای که به موضوعاتی مانند اصلاح سازمان ملل، تقویت امنیت انرژی و پایبندی به اصل «جنگ هستهای برنده ندارد و هرگز نباید آغاز شود» میپردازد.
زپ-لاروش ابتکار جهانی چین را الگویی برای حل بحرانهای بینالمللی و توسعه اقتصادی دانست و تجربه این کشور در کاهش فقر را نمونهای قابل توجه برای کشورهای در حال توسعه معرفی کرد. او همچنین خواستار پایان دادن به میراث ۵۰۰ سال استعمار و جلوگیری از تداوم توسعهنیافتگی کشورهای جنوب جهانی شد.
از نگاه او، گفتوگوی تمدنها و شناخت فرهنگهای مختلف نیز برای شکلگیری نظم جدید جهانی ضروری است.
ژانگ ویوی، استاد روابط بینالملل دانشگاه فودان چین، نیز اجلاس سهجانبه را رویدادی تاریخی و نقطه عطفی در گذار به جهان چندقطبی توصیف کرد.
او در توصیف اهمیت این اجلاس، آن را نه «یالتای دوم» برای تقسیم جهان، بلکه «شنژن ۱.۰» برای ایجاد الگویی جدید از همکاری جهانی دانست.
ژانگ در ادامه بر مفهوم «امنیت تجزیهناپذیر» تأکید کرد؛ مفهومی که بر اساس آن، هیچ کشوری نباید امنیت خود را به بهای ناامنی کشورهای دیگر تأمین کند. او خواستار کنار گذاشتن منطق ائتلافهای امنیتی رقیب و رقابتهای حاصلجمع صفر شد و ابتکار جهانی چین در حوزههای توسعه، امنیت، تمدن و حکمرانی را چارچوبی برای شکلگیری نظم جدید بینالمللی معرفی کرد.
به اعتقاد این استاد دانشگاه، هدف نهایی باید ایجاد جهانی باشد که در آن همه کشورها احساس امنیت کنند و همه تمدنها فرصت شکوفایی داشته باشند.
الکساندر رپکین، معاون نماینده دائم روسیه در سازمان ملل متحد، نیز چهار محور اصلی بیانیه مشترک اجلاس سهجانبه را اصلاح سازمان ملل، تأمین امنیت زنجیرههای انرژی، جلوگیری از سوءاستفاده از صلاحیت دیوان کیفری بینالمللی و جلوگیری از جنگ هستهای عنوان کرد.
او اصلاح ساختار سازمان ملل را برای افزایش توانایی این نهاد در مقابله با بحرانهای جهانی ضروری دانست و بر لزوم حفظ و گسترش زنجیرههای تأمین انرژی تأکید کرد.
رپکین همچنین از پایان استعمار و تقویت همکاریهای روسیه با کشورهای آفریقایی حمایت کرد. او در پاسخ به مقایسه اجلاس شنژن با کنفرانس یالتا نیز گفت که کنفرانس یالتا اساساً با هدف ایجاد صلح و نظم پس از جنگ برگزار شده بود.
پورنیما آناند، رئیس مجمع بریکس هند، در سخنان خود تعریف گستردهتری از مفهوم امنیت ارائه کرد. او معتقد بود امنیت را نباید صرفاً در قدرت نظامی و ائتلافهای دفاعی خلاصه کرد، بلکه امنیت اقتصادی و رهایی از فقر نیز بخش مهمی از آن را تشکیل میدهند.
آناند تأکید کرد که امنیت باید برای کشورهای کوچک و بزرگ به یک اندازه تأمین شود و نمیتوان آن را بر پایه رقابت حاصلجمع صفر بنا کرد.
او بریکس را نیرویی مهم برای اصلاح نهادهای بینالمللی و افزایش مشارکت کشورهای در حال توسعه در تصمیمگیریهای جهانی دانست، اما هشدار داد که این مجموعه نباید به بلوکی متخاصم یا ابزاری برای رویارویی با سایر قدرتها تبدیل شود.
آناند همچنین بر نقش علم و فناوری در بهبود زندگی انسانها، ضرورت جلوگیری از جنگ هستهای و اصلاح ساختارهای اقتصادی جهانی برای کاهش نابرابری میان کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه تأکید کرد.
یاسر مسعود، تحلیلگر سیاسی و امنیتی پاکستانی، نیز ابتکار حکمرانی جهانی چین را نه جایگزینی برای سازمان ملل، بلکه ابزاری برای اصلاح و تقویت نظام بینالمللی موجود معرفی کرد.
او با اشاره به کنفرانس باندونگ در سال ۱۹۵۵، گفت اصول آن کنفرانس همچنان اعتبار دارند و در ابتکار جدید چین نیز بازتاب یافتهاند.
مسعود در ادامه این پرسش را مطرح کرد که آیا یک کشور میتواند بدون توجه به نگرانیهای مشروع امنیتی سایر کشورها به امنیت پایدار دست پیدا کند؟ او بر ضرورت همراهی پیمانهای دفاعی با دیپلماسی گسترده تأکید کرد و یادآور شد که همکاری بینالمللی لزوماً به همسویی ایدئولوژیک کشورها نیاز ندارد.
از نگاه این تحلیلگر پاکستانی، نابرابری اقتصادی، فقر و توسعهنیافتگی از نشانههای ناکارآمدی نظام بینالمللی کنونی هستند و بدون توجه به این مسائل، نمیتوان از امنیت پایدار سخن گفت.
دایان سیر، نامزد مستقل انتخابات ریاستجمهوری آمریکا نیز اجلاس سهجانبه را مقدمهای مثبت برای تغییر نظم جهانی دانست.
او معتقد بود حل بحرانهای بینالمللی بدون اصلاح نظام مالی جهانی امکانپذیر نیست و خواستار بازسازی این نظام و هدایت منابع اقتصادی به سمت توسعه و پیشرفت کشورها شد.
سیر تأکید کرد تغییر نگرش به مسائل جهانی و توجه به منافع مشترک بشریت میتواند به حل بحرانهایی کمک کند که در شرایط فعلی حلناشدنی به نظر میرسند.