بازی دو سر برد بنسلمان در زمین روسیه
رویداد۲۴-«محمدبن سلمان»، ولیعهد سعودی، در دو سال گذشته دوبار با «ولادیمیر پوتین»، رئیسجمهوری روسیه و تنی چند از مقامات ارشد این کشور دیدار و گفتوگو داشته است. اگرچه هدف از این سفر بررسی مسائل منطقهای، بهویژه بحران سوریه و موضوع ایران اعلام شده، اما باوجوداین به نظر میرسد سفر محمدبن سلمان به مسکو اهداف و انگیزههای مختلفی داشته باشد که در سطور ذیل به آنها خواهیم پرداخت
١. موازنهگری در عرصه دیپلماسی: سفر بنسلمان یک هفته بعد از آن اتفاق افتاد که «دونالد ترامپ»، رئیسجمهوری آمریکا، به این کشور سفر کرده بود. این موضوع مؤید این واقعیت است که نخبگان سعودی بهخوبی بر این امر واقفند که تقویت توان و قابلیت کنشگری این کشور مستلزم همکاری و توسعه همزمان مناسبات با شرق، بهویژه روسیه است. در حقیقت، آنها قائل به نوعی از توازن در عرصه دیپلماسی هستند؛ هرچند که روابط با آمریکا برای عربستانسعودی همچنان در اولویت قرار دارد.
٢. امنیتسازی در محیط پیرامونی: «عبدالرحمن بن ابراهیم الرسی»، سفیر عربستانسعودی در روسیه، در مصاحبهای با الشرقالاوسط با اشاره به اهمیت زمانبندی سفر شاهزاده محمدبن سلمان به روسیه بعد از اولین سفر خارجی دونالد ترامپ به عربستانسعودی، گفت که مسکو و ریاض تمایل به افزایش همکاریهای همهجانبه، بهویژه در زمینه «تقویت امنیت و ثبات در منطقه» دارند. با توجه به این بیانات، دو موضوع برای عربستان حائز اهمیت به نظر میرسد: نخست بحران سوریه و چگونگی حل آن و دوم مسئله ایران و شیوه مقابله با قدرت و نفوذ این کشور در ژئوپلیتیک غرب آسیا. در همین ارتباط، بنسلمان نیز پیش از عزیمت به مسکو اعلام کرده بود که گفتوگو درباره سوریه و ایران از جمله محورهای اصلی سفرش به مسکو است.
محمدبن سلمان در دیدار سال ٢٠١٥ خود با ولادیمیر پوتین، تلاش داشت تا مسکو را قانع کند که از حمایت «بشار اسد»، رئیسجمهوری سوریه، دست بکشد، اما موفق به حصول این هدف نشد، اما بهنظر میرسد سفر اخیر وزیر دفاع عربستان حاکی از این واقعیت است که رهبران عربستان به این ادراک رسیدهاند که حل مسئله سوریه بدون همکاری مسکو امکانپذیر نیست و همچنین حل بحران سوریه تنها از مسیر سیاسی امکانپذیر است. با توجه به شکستهای شبهنظامیان تحت حمایت عربستان در سوریه، ریاض تلاش دارد تا با نزدیکشدن به پایان منازعات در سوریه از طریق همکاری با روسها امتیازاتی را کسب کند.
در رابطه با ایران نیز سعودیها از روند همکاریهای سیاسی، نظامی و اقتصادی تهران- مسکو مطلع بوده و بر این واقعیت واقفند که ایران یکی از متحدان اصلی روسیه در مبارزه با تروریسم در سوریه محسوب میشود. با توجه به ناخرسندی سعودیها از توسعه مناسبات ایران و روسیه، آنها تلاش میکنند با توسعه روابط و تعاملات خود با کرملین و با اعطای امتیازات به روسها آنها را به محدودسازی کنشگری ایران در منطقه ترغیب کنند. درخواست محمدبن سلمان از روسیه برای ورود مسکو به ائتلاف نظامی تحت رهبری عربستان در خاورمیانه در این چارچوب قابل ارزیابی است. از سوی دیگر نیز سعودیها به دنبال ایجاد ناتوی عربی هستند و این احتمال وجود دارد که محمدبن سلمان با روسیه درباره مشارکت در این طرح که کانون محوری آن مقابله با تهدیدات ایران است، مذاکره کرده باشد. بااینحال، بعید به نظر میرسد که روسها در شرایط کنونی و با توجه به روابط راهبردی خود با ایران، علاقهای به پیشنهادات ضدایرانی رهبران سعودی داشته باشند.
٣. برونرفت از بحرانهای ژئوپلیتیکی: علاوهبراین، گرفتارشدن ریاض در بحران یمن و ناتوانی آن در خروج آبرومندانه از این بحران، سعودیها را متوجه مسکو کرده است. با وجود رویکرد کلی مسکو در نفی جنگ در یمن، دولت سعودی خواستار بهرهگیری از ظرفیتهای مسکو برای خروج از بحران یمن است. در حقیقت، ریاض از یکسو خواستار میانجیگری مسکو نزد ایران و حوثیها و از سوی دیگر ارائه پیشنهادهایی مناسب برای حل بحران به نفع محور سعودی است. از طرف دیگر نیز عربستان تلاش میکند تا موقعیت منطقهای خود را در قبال همکاریهای ایران، ترکیه و روسیه حفظ کند. بهعبارتی، با توجه به هماهنگی روسیه، ایران و ترکیه در مورد سوریه، عربستان نگران است که جایگاه این کشور در موضوع سوریه تضعیف شود. درواقع، عربستان میخواهد از طریق مذاکره با روسیه جایگاهی برای خود در موضوع سوریه پیدا کند.
٤. تقویت همکاریهای نفتی: روابط اقتصادی و بازرگانی روسیه و عربستان گسترده و متنوع نیست؛ بهگونهای که براساس برخی آمارها، در نیمه نخست سال جاری مبادلات بازرگانی بین دو کشور حدود ١٢٤میلیون دلار بوده است، اما موضوعی که برای هر دو کشور حائز اهمیت است، توافق و همکاری در زمینه انرژی است. عربستان و روسیه بزرگترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان نفت در جهان هستند و از همین منظر، دو کشور احساس میکنند که برای تنظیم قیمت نفت باید هماهنگی بیشتری داشته باشند. مشکلات اقتصادی روسیه از یکسو و کسری بودجه بیسابقه عربستان از سوی دیگر بهترین دلیل برای همکاریهای نفتی دو کشور است. عربستان برای تأمین هزینههای نظامیگری خود در منطقه و همچنین تأمین منابع مالی برای قراردادهای نظامی جدید خود با آمریکا نیز چارهای جز همکاری با روسیه ندارد.
٥. تضمین همکاریهای نظامی و هستهای: با توجه به اینکه اساسا ساختار تسلیحات ارتش عربستان آمریکایی است، حجم تسلیحاتی که عربستان از روسیه میخرد، با تسلیحاتی که از آمریکا خریده قابلمقایسه نیست، اما عربستان برای حفظ و تقویت مناسبات خود از ابزارهای گوناگونی بهره میبرد که یکی از مهمترین آنها خرید تسلیحاتی است. مذاکرات ریاض با مسکو برای خرید «اس-٤٠٠» در همین راستا قابل ارزیابی است. علاوهبراین خریدهای تسلیحاتی از مسکو میتواند نوعی موازنه را بین آمریکا و روسیه حفظ کند و تا حدودی نارضایتی روسها را نسبت به خریدهای تسلیحاتی گسترده از آمریکا تسکین دهد. علاوهبراین، عربستان درصدد است با حفظ مناسبات عادی خود با روسیه، تعهدات این کشور در زمینه هستهای را تضمین کند. ریاض در کنار موافقتنامههای امضاشده با فرانسه و کرهجنوبی در سال ٢٠١٥ در زمینه ساخت ١٦ نیروگاه اتمی در کشور خود، با روسیه نیز توافقنامههایی را در این زمینه به امضا رسانده و تحت هیچ شرایطی حاضر نیست تنش در روابط با مسکو به ناتمامماندن پروژههای اتمی در این کشور منجر شود. بهطورکلی میتوان بیان کرد که عربستان با اتخاذ چندجانبهگرایی در عرصه دیپلماسی تلاش دارد مناسبات و روابط خود را با همه قدرتهای بزرگ حفظ و تقویت کند. با وجود اینکه روابط ریاض با واشنگتن از ارجحیت بیشتری برخوردار است، اما رهبران عربستان با آگاهی از قدرت نقشآفرینی و تأثیرگذاری روسیه در معادلات منطقهای و جهانی، سعی کردهاند تا مناسبات ریاض و مسکو دستخوش تنش جدی یا بحران نشود. در مقابل نیز روسیه با اطلاع از قدرت کنشگری عربستان بر این موضوع واقف است که حل مسائل ژئوپلیتیک غرب آسیا بدون درنظرگرفتن ریاض امکانپذیر نیست.
علاوهبراین نیز مسائل و معضلات اقتصادی روسیه نیروی گامی رو به جلو برای همکاری این کشور با عربستان، بهویژه در زمینه نفتی و توسعه روابط است. برخلاف عربستان که خواستار بهرهگیری از ظرفیتهای منطقهای و بینالمللی روسیه برای حل چالشها و پیشبرد سیاستهای استراتژیک خود در منطقه است، مسکو با نگاهی واقعگرایانه و منفعتطلبانه و نه لزوما استراتژیک درصدد بهرهگیری از پتانسیلهای اقتصادی و مالی سعودی برای حل مشکلات اقتصادی کنونی خود است. درواقع رهبران روسیه هم از چالشها و اهداف منطقهای کنونی سعودیها در منطقه آگاهند و هم از محدودیتهای سعودیها برای طراحی روابط استراتژیک طولانیمدت با مسکو خبر دارند. برایناساس در چنین شرایطی آنچه بیش از همه برای روسها اهمیت دارد، حفظ روابط نزدیک با ریاض برای کسب منافع و منابع اقتصادی است و این موضوع لزوما به معنای تغییر دیدگاههای استراتژیک روسیه در خاورمیانه نخواهد بود.
