خصلت عیبجویی ایرانیان

حافظ شیرازی نیز همچون ما، مردم زمانه‌اش را سرزنش کرده: «جهان به مردم نادان دهد زمام مراد/ تو اهل فضلی و دانش همین گناهت بس». او از آن بابت که به مراد نرسیده، دیگران را متهم به قدرناشناسی می‌کند. ولی آیا این همان حافظی نیست که بیش از هر شاعر دیگری با فرهنگ ما عجین است، این همان حافظی نیست که همه ما دیوانش را در خانه، بر سر سفره هفت‌سین، سفره شب یلدا و حتی سفره عقد داریم و وقتی عزم مهاجرت می‌کنیم پیش از هر چیز دیگر در چمدان می‌گذاریم. این همان حافظی نیست که اشعارش را بر سر چهارراه‌ها می‌فروشیم و خلاصه در همه‌جا و همه حالی همراه ما است. اصلا حافظ خودِ به بیان درآمده ما ایرانیان است نه شاعری در شیراز. حواس‌مان نیست که آنچه می‌استاییم حافظی است که همه ایرانیان در این چند سده در پدید آوردنش مشارکت داشته‌اند و آنقدر اشعارش را صیقل داده‌اند که آن را هم‌شأن طبع بلندشان رفعت بخشیده‌اند. برای همین است که سخنانش بر دل می‌نشیند و خواندنش همچون حدیثِ نفس حال همه ما را خوب می‌کند. این میسر نمی‌شد اگر ایرانیان حافظ را «نقد نمی‌کردند». نقد کردن در این معنی اصطلاح دقیقی است: ظاهر ساختن عیوب و محاسن، تا محاسن بماند و عیوب مرتفع شود. جامعه‌ای که دایما خود را نقد می‌کند آنقدر خود را می‌پالاید تا چیزی ارزنده از خود باقی گذارد. شاید چیزی که بعد از اینهمه پالایش، مقبولِ طبعش قرار می‌گیرد جز اندکی نباشد ولی همین اندک ماندگار می‌شود؛ درست همچون جواهری پرعیار که معیار توقع نسل‌های بعد از خودشان است.

وقتی حافظ و فردوسی و سعدی و مسجد شیخ‌لطف‌الله و آیین نوروز را دستاوردهای خود می‌دانیم و در یک کفه ترازو قرار می‌دهیم، طبعا از خود متوقع می‌شویم و از اینکه به سهم خود یادگاری‌هایی ملی و جهانی باقی ‌نگذاشته‌ایم، روزگار خود را شماتت می‌کنیم. ازقضا این همان شیوه‌ای است که همواره سبب شده به صید کم قناعت نکنیم و حتی حافظ را هم اعتلا بخشیم؛ به سخن دیگر در پسِ اینهمه عیب‌جویی نوعی کمال‌جویی نهفته است؛ ترسیم افقی دور ولی قابل دستیابی. کمال‌جویی از صفات فرهنگی ما ایرانیان است و حتی در اوج بدگویی و شرمساری از ایران و ایرانی بودن، از آنجا که ناخودآگاه در جست‌وجوی کمالیم، آغشته به ایرانی بودنیم. ما هرقدر که در خلاف جهتِ قطار فرهنگ حرکت کنیم، باز سوار همین قطار و رهروی همین راهیم، چراکه فرهنگ صاحبخانه وجود ما است. هرچند ظاهرا انتقادات‌مان بهانه‌های مختلفی دارد، ولیکن تاریخی که نظر کنیم همان چیزی است که فرهنگ ایرانی را قوام و دوام و اعتلا بخشیده است. ما از رهگذر این سرزنش‌ها تلویحا به خود و دیگران تذکر می‌دهیم که ایرانی بودن مسوولیت خطیری است و البته گاهی هم بدمان نمی‌آید خود را از بار این مسوولیت برهانیم. از این منظر باید به حالِ جامعه‌ وقتی تاسف خورد که پر از کاستی است ولی نسبت به عیوب خود نامطلع و بی‌حس است و رویایی برای اصلاح ندارد.