به بهانه بازگشت بهروز غریب پور به سینما / گذر موقت

رویداد۲۴-تئاتر را مادر هنرهای نمایشی می‌دانند و شاید همین باور در دوره‌های مختلف مجوزی برای کوچ تئاتری‌ها به عرصه سینما بوده است. طی سال‌های گذشته هر اندازه که حضور سوپراستارهای سینما در تئاتر با چالش جدی مواجه شده و پیکان تند انتقادات را به سمت خود جلب کرده اما در آن سوی این داد و ستد عموماً حضور تئاتری‌ها در سینما با استقبال اهالی سینما و علاقه‌مندانش همراه بوده است. سینمای ایران از آغاز راه تاکنون در مقاطع مختلفی از تئاتر تغذیه کرده و علاوه بر عرصه بازیگری تعداد قابل توجهی از کارگردانان این حوزه پیشینه تئاتری خود را به سینما آورده‌اند. اگر چه حضور کارگردانان تئاتر در عرصه سینما کمتر با نقد جدی کارشناسان سینما و تئاتر مواجه شده اما تجربه‌های کارگردانانی که خاستگاه تئاتری داشته‌اند گویای آن است که اگر نگوییم در سینما موفق عمل نکرده‌اند اما حداقل می‌توان گفت که شاهکار هنری‌شان را در عرصه تئاتر به ثبت رسانده‌اند.

غریبگی سینما با زبان تئاتر
اصرار به بهره بردن از زبان تئاتر در سینما و ایجاد فضای روشن‌فکری و ریتم کند از جمله عواملی است که تجربه فیلمسازی کارگردانان شناخته شده تئاتر را از مرز موفقیت دور کرده است. از نمونه این اتفاق می‌توان به تجربه کارگردانی حمید سمندریان در سال 1368 اشاره کرد. سمندریان در این سال فیلم سینمایی «تمام وسوسه‌های زمین» را ساخت که ناقدان تجربه سینمایی او را نپسندیدند و آن را بیش از حد «تئاتری» دانستند. بهرام بیضایی از شاخص‌ترین کارگردانانی است که از عرصه تئاتر به سینما وارد شد. او که بواسطه نمایشنامه‌نویسی کارهای جعفر والی در حوزه تئاتر شناخته شده بود در حوزه سینما به یکی از سرآمدان این حوزه بدل شد. فیلم «باشو غریبه کوچک» او در کنار «سگ کشی» که پرفروش‌ترین فیلم ۱۳۸۰ ایران شد دو اثر از برجسته‌ترین آثار او در عرصه سینما است که بواسطه فاصله گرفتن از فضا و زبان تئاتری با عامه مخاطب سینما ارتباط برقرار کرد. محمد رحمانیان و حمید امجد نیز از جمله کارگردانانی هستند که با تلمذ در مکتب تئاتر بهرام بیضایی راه استاد را در پیش گرفتند و به ترتیب با ساخت فیلم‌های سینمایی «آزمایشگاه» و «نیمکت» کارگردانی در حوزه سینما را هم تجربه کردند. از همان نسل می توان به علی رفیعی هم اشاره کرد که با دو فیلم «ماهی ها عاشق می شوند» و «آقایوسف» سینما را آزمود.

شناخت از تاریخ و جغرافیای تهران برگ برنده در ورود به سینما
علی حاتمی از دیگر کارگردانان موفق سینما با خاستگاه تئاتر است که شناخت دقیق او از تاریخ و جغرافیای تهران و نوستالژی و... برگ برنده او در تجربه کارگردانی سینما شد. از دیگر چهره‌های شناخته شده این روزهای سینما می‌توان به حسن فتحی و داوود میرباقری اشاره کرد که همچنان ردپای ادبیات فاخر تئاتر در آثار تلویزیونی و سینمایی آنها مشهود است. داوود میرباقری اگر چه نخستین بار سینما را با نویسندگی و کارگردانی فیلم «آدم برفی» تجربه کرد اما فعالیتش را به طور همزمان با تئاتر و تلویزیون آغاز کرد. نمایشنامه «عشق آباد» و اجرای تئاتر «دندون طلا» که با استقبال عجیب مخاطبان همراه بود از کارهای شاخص این کارگردان در عرصه تئاتر است. حسن فتحی نیز اگر چه از سال 1383 و با ساخت فیلم سینمایی «ازدواج به سبک ایرانی» به جمعِ کارگردانان سینمای ایران پیوست اما او نیز فعالیت هنری خود را با نویسندگی و کارگردانی نمایش‌هایی چون «مضحکه پهلوان و پری» و «هی هی ماتادو» آغاز کرد.

بیان زندگی تئاتری با زبان سینما
اصغر فرهادی یکی دیگر از چهره‌های موفق فیلمسازی است که برای نخستین بار کارگردانی را در عرصه تئاتر تجربه کرده است. اصغر فرهادی در سال 73 نمایشی با عنوان «ماشین نشین‌ها» را به روی صحنه برد که در آن به وضعیت نامناسب حومه‌نشینان تهرانی پرداخته می‌شد. فرهادی در آن دوران دو تئاتر دیگر به نام‌های «مار و پله» و «آخرین مردان زمین» را نیز کار کرد که با اقبال نسبی مخاطبان همراه بود. او حتی در دومین فیلم اسکاری خود «فروشنده» با ادای دین به خاستگاه هنری خود نمایشنامه «دستفروش» آرتور میلر را به زبان رئالیسم امروز تهران تصویر کرد؛ تجربه موفقی که بار دیگر تأکیدی بر این واقعیت است که نمی‌شود در سینما به زبان تئاتر صحبت کرد.