رقص باله «پادشاه» فریدونکنار

رویداد۲۴-تک درنای سیبری(امید) آخرین بازمانده از گروه غربی درناهای روسی است که هرساله پس از 5 هزار کیلومتر، بال زدن‌های بسیار زیاد خود را به شالیزارهای شمال در «ازباران» و «سرخرود» می‌رساند. تک درنای سیبری(امید) آخرین بازمانده از گروه غربی درناهای روسی است که هرساله پس از 5 هزار کیلومتر، بال زدن‌های بسیار زیاد خود را به شالیزارهای شمال در «ازباران» و «سرخرود» می‌رساند. قصه زمستانگذرانی «امید» در ایران هرساله از آبان ورق می‌خورد اما او امسال، در آخرین ماه پاییز، بسیاری را چشم انتظار گذاشت و نیامد. این انتظار به واکنش‌ها و پیش‌بینی‌های تلخی در فضای مجازی منجر شد و برخی از کاربران از سفر «بی‌بازگشت» امید نوشتند. بسیاری را هم با این سؤال رو به رو کرد که چرا امید دیر آمد؟ حرف‌های «کوروش ربیعی» رئیس اداره حیات وحش محیط زیست استان مازندران در گفت‌و‌گو با ایرنا پای تغییر اقلیم را به میان می‌کشاند: «درنای سیبری معروف به امید صبح دیروز چهارم آذرماه در دامگاه فریدونکنار مشاهده شد، با وجود اینکه پیش‌بینی می‌شد این پرنده اوایل آبان ماه به منطقه مهاجرت کند این پرنده ابتدای آذر در منطقه فرود آمد. این درنا معمولاً تا اوایل اسفندماه در منطقه باقی می‌ماند اما امسال به‌دلیل شرایط آب و هوایی و مناطق طولانی‌تر که در مسیر برگشت وجود دارد و نیز وجود پاییز گرم‌تر، مهاجرت دیرتر صورت گرفت.»

 تک درنای سیبری به شمال ایران که می‌رسد، می‌شود پادشاه مهاجر«اولجا کله» فریدونکنار. بی‌سر و همسر. بی‌گروه و سپاه. او آخرین بازمانده از گروهی از درناهای روسی است که پس از بال زدن‌های بسیار زیاد خود را به شالیزارهای شمال ایران می‌رساند، گروه غربی. گروه شرقی گروهی 4 هزارتایی است و راه دیگری را انتخاب کرده‌اند که به چین می‌رسد. پرواز گروه شرقی از غرب سیبری در ایالت خودمختار «یاکوتیا»ی روسیه شروع می‌شود و به دریاچه «پویانگ» در چین می‌رسد. جمعیت غربی سرزمین‌های وسیع غربی سیبری را به سمت تالاب‌های نارزوم در قزاقستان بال می‌زنند، قصه را به ذخیره‌گاه طبیعی آستارخانه روسیه در دهانه رود ولگا می‌کشانند، آذربایجان را پشت سرمی گذارند و در نهایت در تالاب بین‌المللی فریدونکنار فرو می‌آیند. از آن گروه تنها «امید» مانده است. «آرزو» همسر او سال 87 شکار شد تا قصه پرواز تنهایی امید پهنه آسمان همیشه ابری شمال ایرانی را درنوردد. درنا‌ها تک همسری هستند و تا آخر عمر به جفت خود وفادار. پیش از آن هم اعضای گروهش را از دست داد. گروهی که همه اعضایش شکار شدند. درناهایی که محلی‌ها آنها را به جای «اگرت» می‌گرفتند و شکار می‌کردند تا بالاخره «الن توکلی» - مادر درنای سیبری -عکس درنا را در دست گرفت و به تک تک محلی‌ها و شکارچی‌ها داد تا شاید با کمک طرح احیای درنای سیبری، امید را از غربت نجات بدهد، اما این طرح هم وضعیت پادشاه را تغییر نداد. تک درنای سیبری یک بار هم فریدونکناری‌ها را یک زمستان چشم به راه گذاشت و نیامد. جغرافیای این گونه تنها در سیبری و آسیاست. دارای سه جمعیت مستقل غربی، مرکزی و شرقی. شکارچیان در افغانستان و پاکستان فاتحه «گروه مرکزی» را خوانده‌اند. گروهی که از سیبری مرکزی در شمال تا پارک ملی کئولادو در ایالت راجستان هند مهاجرت می‌کردند. آخرین جفت گروه مرکزی در سال‌های ۲۰۰۲ -۲۰۰۱ دیده شد.
 امید آمدنش را با آواز «کروب کروب» در شالیزارهای منطقه نوید می‌دهد. آوازی که از زمستان شروع می‌شود و تا شروع بهار ادامه دارد. البته اگر شرایط برای ماندن مساعد باشد. «سیدرحمت احمدی»، عضو انجمن حمایت از درنای سیبری است. در نزدیک تالاب «ازباران» خانه دارد. وی می‌گوید شالیزارهای شمال به پاییز که می‌رسند، اول «خوتکاهای مهاجر» در آنها لانه می‌کنند. بعد «سرسبز» و «چنگر» از راه می‌رسند و بعد هزاران پرنده دیگر. هزاران پرنده دیگر را جوری می‌گوید که یعنی نمی‌شود همه را نام برد. دامگاه‌ها که قرق می‌شود و درنا از امنیت منطقه مطمئن، سر و کله سفیدش پیدا می‌شود تا اهالی شاهد رقص باله‌اش باشند. «امید» نماد فریدونکنار است. مجسمه سفید او در دل شهر هم نشانه‌ای از این نماد است. به گفته ربیعی، رئیس اداره حیات وحش محیط زیست استان مازندران 6 محیطبان از آن حفاظت می‌کنند. فعالان محیط زیست، پیشتر در گفت‌و‌گو با روزنامه ایران برنامه‌های طرح احیای درنای سیبری را یکی از دلایل کشتار بی‌رویه پرندگان مهاجر فریدونکنار می‌دانند. به گفته آنها این طرح با ممنوع کردن تیراندازی در منطقه باعث شد تا پرندگان مهاجر از مناطق اطراف از جمله میانکاله خود را به فریدونکنار برسانند. از سوی دیگر اسلحه که از شکارچیان گرفته شد آنها تورهای هوایی را نصب کردند تا به جای شکار ده پرنده در روز با اسلحه، با یک تور هوایی تا 500 پرنده را شکارکنند. شکار بی‌رویه پرندگان مهاجر در فریدونکنار در یک دهه گذشته به یکی از معضلات اصلی محیط‌ زیست منجر شده است. سازمان محیط زیست حل این معضل را که پیامدهای اجتماعی هم در پی دارد در یک دوره 5 ساله تعریف کرده است. عکس‌های منتشر شده در نخستین سال از این محدوده زمانی، نشان از افزایش دامگاه‌ها و تورهای هوایی دارد. این افزایش دوباره پای وزارت دادگستری را به فریدونکنار کشانده اما معلوم نیست به کاهش شکار بی‌رویه در این تالاب بین‌المللی منجر شود. از سوی دیگر پرنده شناسان هیچ راهی برای افزایش گروه غربی درناها و پایان تنهایی «امید» نمی‌دانند. بنابراین آخرین سفر بی‌بازگشت امید به جغرافیای ایران پایان این تلخی بی‌پایان نیست.

زهرا کشوری