تغییر نگاه لندن به تهران؛ نشانه ها و انگیزه ها
رویداد۲۴-از آغاز تلاشهای دیپلماتیک برای ترمیم و توسعه روابط ایران و انگلیس که با بازگشایی سفارت دو کشور همراه بود بیش از دو سال میگذرد. تلاشهایی که توانسته رابطهای مبتنی بر بیاعتمادی را به رابطهای تبدیل کند که گرچه نگرانیهای متعددی را به دنبال دارد و در دو راهی اعتماد یا بیاعتمادی مانده است اما در عین حال توانسته شکل تازهای از مناسبات را رقم زند که دو طرف در عین باقی ماندن برخی موضوعات اختلافی، همکاریهای اقتصادی و تجاری خود را تقویت کنند. این در حالی است که حل و فصل موضوع هستهای، چارچوب تازه رابطه دوجانبه ایران و انگلیس را سامان داده و باعث شده تا این رابطه به شکل یک همکاری دوجانبه مبتنی بر همکاری بروز پیدا کند. چنانکه در شرایطی که توافق هستهای با کارشکنیهای دولتمردان امریکایی رو به رو شده است، مقامهای انگلیسی به عنوان یکی از کشورهای اروپایی طرف توافق با ایران مواضع سفت و سختی را در حمایت از برجام از خود نشان دادهاند و خواستار حفظ آن و تداوم بهرهمندی تهران از مزیتهای اقتصادی برجام شدهاند. چه بسا، بوریس جانسون، وزیر خارجه انگلیس در حالی که فشارها علیه ایران از سوی امریکا افزایش یافته است، با هدف حمایت از برجام پیش از پایان سال میلادی به تهران سفر میکند.
ترمیم یک رابطه تیره
رابطه ایران با انگلیس در کمتر دورهای به عنوان یک رابطه نزدیک ارزیابی شده است. با این حال بویژه در سالهای پس از انقلاب پیگیری منافع اقتصادی برای دو کشور و اهمیت حفظ رابطه با کشورهای مهم اروپایی برای ایران سبب شده تا تنشهای پدید آمده از طریق تلاشهای دیپلماتیک در مسیر خود جریان داشته باشد. رابطهای که شش سال پیش (سال 90) با حمله شماری از نیروهای خودسر به سفارت انگلیس در مسیر فرود قرار گرفت. مجلس ایران در آذرماه سال 1390 پس از تصویب تحریم بانک مرکزی ایران از سوی انگلیس که به بهانه پرونده هستهای ایران صورت گرفته بود، سطح روابط ایران با انگلیس را به کاردار کاهش داد. این زمانی بود که لندن در این دوره پس از مدتها غیبت، سفیر تازهای را به تهران فرستاده بود که در انتظار شروع به کار رسمی بود.
اما مقامات این کشور به دنبال حمله تعدادی از معترضان ایرانی به سفارت انگلیس در تهران٬ تمام کارکنان خود را از ایران فراخوانده و رأی به اخراج دیپلماتهای ایرانی از بریتانیا دادند.
در این شرایط سفارتخانههای هر دو کشور در پایتختهای یکدیگر تعطیل شد و روابط دو کشور به پایینترین سطح پیش از قطع کامل٬ کاهش یافت. این در حالی بود که سطح تنش میان دوکشور بعد از روی کار آمدن روحانی در سال 1392 با پیام تبریک دیوید کامرون، نخستوزیر وقت انگلیس تعدیل شد و حدود ۴ ماه بعد هم وزرای خارجه دو کشور در خلال دیدار در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل تصمیم به انتصاب کاردار غیرمقیم در تهران و لندن گرفتند. بعد از آن رئیس جمهوری ایران در تابستان ۱۳۹۳ در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک با دیوید کامرون دیدار کرد که برای نخستین بار در تاریخ بود که یک رئیس جمهوری ایران با یک نخستوزیر بریتانیا دیدار میکرد. این دیدار یخ روابط سیاسی دو کشور را آب کرد تا کمتر از یک سال بعد در حالی که ایران و شش کشور بزرگ جهانی با حل موضوع هستهای به برجام دست یافتند، سفارت لندن در تهران با حضور وزیر امور خارجه انگلیس که بعد از 14 سال به تهران سفر کرده بود، بازگشایی شود.
این حضور مقدمات ارتقای روابط دیپلماتیک دو کشور را به سطح سفیر فراهم ساخت تا در نهایت نیکلاس هاپتون و حمید بعیدینژاد در شهریور ماه سال 95 به عنوان سفرای دو کشور برگزیده شوند و به این ترتیب فصل تازهای در روابط تهران- لندن آغازشود.
پابرجا ماندن پارهای اختلافات
تهران و لندن در حالی به سمت ترمیم رابطه حرکت کردهاند که با وجود دستیابی به برجام، پروندههای نیمه کاره دیگری روی میز آنها قرار دارد. سیاست سنتی انگلیس در منطقه، ذهنیت تاریخی منفی ایرانیان از حضور این کشور در ایران و مشکلاتی که در امتداد این اختلافات بروز یافته است از جمله بازداشت یک شهروند ایرانی- بریتانیایی به نام نازنین زاغری از جمله این پروندههاست. سفر ترزا می، نخستوزیر انگلیس به کشورهای منطقه که فروردین ماه سال جاری کمی بعد از تصمیم مردم این کشور به خروج از اتحادیه اروپا صورت گرفت با طرح مواضعی علیه رویکرد منطقهای ایران همراه بود. نخستوزیر انگلیس در خلال دیدارهایش با سران و مقامات ریاض ادعای دخالت ایران در مسائل داخلی کشورهای منطقه از جمله بحرین، یمن، سوریه و عراق را مطرح کرد و این در حالی بود که شریک سنتیاش یعنی عربستان سعوی به بهانه حمایت از دولت مستعفی و متواری یمن، در رأس ائتلاف عربی به این کشور حمله کرده و شهرهای یمن را هدف بمباران هواپیماهای جنگنده قرار داده بود.
اعتراض درباره نقشآفرینی ایران در منطقه نیز در حالی بود که بسیاری از ناظران نقش ایران را در مبارزه با گروههای تروریستی در حمایت از گروههای تکفیری و تروریستی فعال در این دو کشور غیرقابل انکار میدانستند. بهرام قاسمی، سخنگوی وزارت امور خارجه هم در واکنش به این موضع با بیان اینکه جمهوری اسلامی برای کمک به استقرار امنیت، آرامش و ثبات در منطقه تلاش میکند، ترزا می را به دلیل وارد کردن اتهامات ناروا مورد انتقاد قرار داد. او همچنین ارتباط دولت بریتانیا و برخی متحدان نزدیک این کشور در خاورمیانه را زیر سؤال برد و گفت که عدم موفقیت این گروهها باعث ناخرسندی بریتانیا و متحدانش شده است.
پارهای از بیاعتمادی موجود در رابطه دو کشور در ماجرای بازداشت نازنین زاغری شهروند بریتانیایی ایرانیتبار که در حال گذراندن دوره محکومیت پنج ساله خود در زندان اوین است، نمایان شد. زاغری مدیر پروژه بنیاد خیریه تامسون رویترز، در ایران به اتهام جاسوسی محکوم شده است و دستگیری او با موجی از اعتراضات مقامهای انگلیس رو به رو شده است. چنانکه پارلمان انگلیس، وزیر خارجه این کشور را برای روشن شدن ابعاد این رخداد و بررسی دستور کار دولت بریتانیا برای پیگیری این موضوع فراخواند. در پی این حضور بود که جانسون در سخنانی در پارلمان این کشور با بیان این که وزارت خارجه مرتباً با دولت ایران در همه سطوح در تماس است، گفت: پرونده نازنین زاغری همچنان بالاترین اولویت دولت است و لندن تمام تلاش خود را برای حل و فصل آن به خرج میدهد. این موضوع اختلافی در حالی بود که همزمان دولت انگلیس از آمادگی برای انتقال بیش از ۵۰۰ میلیون دلار بدهی خود به ایران خبر داد. اقدامی که از نگاه بسیاری از رسانههای انگلیسی در ازای آزادی زاغری تعبیر شد اما مقامهای هر دو کشور با رد این موضوع، اعلام کردند که مسأله محکومیت زاغری ارتباطی به بازپرداخت این بدهی ندارد.
پیگیری یک سیاست دو وجهی
بروز این اختلافات در رابطه دوجانبه تهران- لندن یادآور آن بود که مقامهای انگلیس سیاستهای چند وجهی خود را دارند و از سیاق همین چند وجهی بودن است که از یک سو در مواضعی ادعا جویانه از سیاستهای منطقهای ایران و همچنین وضعیت حقوق بشر در آن انتقاد میکنند و با این حال رابطه خود با ایران را به رغم اختلافات یاد شده آنقدر ارتقا یافته میبینند که کارشکنیهای برجامی ترامپ را زیر سؤال برده و خواهان بهرهمندی تمام و کمال ایران از مزایای اقتصادی برجام شوند.وزیر خارجه انگلیس در میانه پیگیری چنین سیاستی اعلام میکند مشغول تهیه بسته پیشنهادی با هدف بهبود روابط با جمهوری اسلامی ایران است و همزمان اعلام میکند که تا پایان سال میلادی جاری به تهران سفر میکند؛ سفری که انتظار میرود با برداشتن گامهایی بلندتر به سوی توسعه روابط سیاسی و اقتصادی دو کشور همراه باشد.
بسیاری از صاحبنظران در تحلیل ریشههای تلاش لندن برای تقویت رابطه با ایران به عواملی چون تمرکز مقامهای این کشور بر بهبود مناسبات اقتصادی خود و نیز جبران منافعی که ممکن است در نتیجه خروج این کشور از اتحادیه اروپا از دست دهند، اشاره میکنند. بر پایه چنین نگاهی است که لندن برای حفظ برجام و مزیتهای اقتصادی رابطه با ایران در دوره پسابرجام میکوشد تا از رهگذر این سیاست از یک سو اهداف و منافع اقتصادی خود را پیگیری کند و از سوی دیگر با کاستن از اختلافات خود با یکی از کشورهای مهم منطقه، یکی از دغدغههای مهم امنیتی خود در خاورمیانه را از میان ببرد.
