چهکسی اعتبار صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری بازسازی ایران را تأمین میکند؟
رویداد۲۴| دولت دونالد ترامپ در توافق مقدماتی خود با تهران، ایجاد صندوقی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی ایران را پیشبینی کرده است؛ صندوقی که هنوز مشخص نیست منابع آن دقیقاً از کجا تأمین خواهد شد و چه محدودیتهایی بر نحوه مصرف آن وجود دارد.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهوری آمریکا، گفته است کشورهای عربی و دیگر سرمایهگذاران خارجی تمایل دارند در ایران سرمایهگذاری کنند، مشروط به اینکه تهران «رفتار مناسبی» داشته باشد. میانجیهای قطری نیز پیشنهاد کردهاند بخشی از منابع آزادشده ایران صرف خرید محصولات کشاورزی آمریکا، مانند سویا، ذرت و گندم شود.
با این حال، جیک سالیوان، مشاور امنیت ملی پیشین آمریکا که در مذاکرات منتهی به توافق هستهای سال ۲۰۱۵ نیز نقش داشت، در گفتوگو با میشل مارتین در برنامه «مورنینگ ادیشن» رادیوی ملی آمریکا، انپیآر، این سازوکار را «چیزی کاملاً جدید» توصیف کرد.
او گفت برخلاف برجام که در آن آمریکا پولی به ایران پرداخت نکرد و تنها امکان دسترسی تهران به داراییهای متعلق به خود را فراهم ساخت، توافق جدید شامل تعهدی برای کمک به تأمین ۳۰۰ میلیارد دلار منابع خارجی برای ایران است.
این پول در برجام وجود نداشت
بیشتر بخوانید: دونالد ترامپ: خبر پرداخت ۳۰۰ میلیارد دلار به ایران جعلی است
سالیوان در توضیح تفاوت صندوق بازسازی با توافق دوره باراک اوباما گفت: «در برجام، ایالات متحده پول آمریکا را به ایران پرداخت نکرد. تنها بخشی از تحریمها کاهش یافت تا ایران بتواند نفت بفروشد یا به داراییهای متعلق به خود که در بانکهای خارجی مسدود شده بود، دسترسی پیدا کند.»
او تأکید کرد رفع تحریمها در توافق سال ۲۰۱۵ پس از اجرای تعهدات هستهای ایران انجام شد: «این اقدام زمانی صورت گرفت که ایران تعهدات هستهای خود را اجرا کرده، اجازه دسترسی بازرسان را داده و ذخایر هستهای خود را به بخش کوچکی از میزان قبلی کاهش داده بود. بنابراین، آن پول متعلق به ایران بود، نه آمریکا.»
به گفته سالیوان، صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری پیشنهادی ترامپ ماهیتی متفاوت دارد: «در برجام هیچ سخنی از اختصاص ۳۰۰ میلیارد دلار منابع خارجی برای بازسازی ایران یا چیزی که عملاً شبیه غرامت جنگی است، وجود نداشت.»
آمریکا تضمینکننده پرداخت ۳۰۰ میلیارد دلار؟
سالیوان گفت برداشت او از متن تفاهمنامه این است که دولت آمریکا متعهد شده به ایران برای دریافت این مبلغ کمک کند، اما منابع دقیق آن هنوز روشن نیست.
او افزود: «ایالات متحده تعهد محکمی داده است تا تضمین کند ایران این ۳۰۰ میلیارد دلار را دریافت میکند. قرار است این پول از کشورهای خارج از ایران تأمین شود، اما منبع دقیق آن هنوز مشخص نشده است.»
به گفته مشاور امنیت ملی پیشین آمریکا، هیچ بندی در تفاهمنامه وجود ندارد که پرداخت بخشی از این مبلغ از سوی واشینگتن را صراحتاً ممنوع کند: «ترامپ میگوید پولی از آمریکا پرداخت نخواهد شد، اما ایران انتظار دارد ۳۰۰ میلیارد دلار از منابع خارجی دریافت کند و آمریکا نیز تضمین کرده است که این پول تأمین شود. چنین چیزی هرگز در توافق دوره اوباما وجود نداشت.»
اگر کشورهای عربی پول ندهند چه میشود؟
جیدی ونس گفته است کشورهای عربی و دیگر دولتها علاقه زیادی به سرمایهگذاری در ایران دارند. با این حال، سالیوان نسبت به تحقق چنین وعدهای ابراز تردید کرد.
بیشتر بخوانید: پشت پرده صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری توافق ایران و آمریکا؛ غرامت جنگی یا سرمایهگذاری خصوصی؟
او گفت حملات ایران به برخی کشورهای منطقه و همچنین نگرانیها درباره فساد و امنیت سرمایهگذاری، میتواند دولتها و سرمایهگذاران را از ورود گسترده به ایران منصرف کند: «فکر میکنم تردید زیادی وجود خواهد داشت؛ هم به دلیل اقدامهای تهاجمی ایران در منطقه و هم به دلیل سابقه فساد و ناپدیدشدن سرمایهگذاریها در این کشور.»
سالیوان هشدار داد اگر ایران دریافت ۳۰۰ میلیارد دلار را شرط ادامه توافق بداند و کشورهای دیگر یا بخش خصوصی حاضر به تأمین آن نشوند، مسئولیت متوجه آمریکا خواهد شد: «اگر ایالات متحده بگوید ایران برای ادامه توافق باید این مبلغ را دریافت کند، اما کشورهای دیگر یا بخش خصوصی وارد عمل نشوند، به یک معنا آمریکا زیر بار این تعهد خواهد رفت.»
او از کنگره خواست با تصویب قانونی، استفاده از منابع عمومی آمریکا برای این صندوق را ممنوع کند: «امیدوارم کنگره بهصورت دوحزبی اعلام کند که هیچ مبلغی از منابع آمریکا نباید به این صندوق اختصاص داده شود.»
آیا ایران پول را صرف خرید گندم و سویا میکند؟
معاون رئیسجمهوری آمریکا گفته است منابع آزادشده میتواند برای خرید محصولات کشاورزی آمریکا مصرف شود؛ موضوعی که میتواند به فروش سویا، ذرت و گندم تولیدکنندگان آمریکایی کمک کند.
اما سالیوان گفت متن توافق هیچ الزامی برای مصرف پول در این مسیر ایجاد نکرده است: «از نظر نظری ممکن است بخشی از پول صرف خرید محصولات آمریکایی شود، اما این بیشتر شبیه بزککردن یک وضعیت نامطلوب است.»
او افزود: «بر اساس متن توافق، هیچ محدودیتی درباره نحوه استفاده ایران از این منابع وجود ندارد. ایران میتواند از کشورهای دیگر کالا بخرد یا حتی این پول را صرف بازسازی توان نظامی خود کند.»
به اعتقاد سالیوان، دولت ترامپ با برجستهکردن احتمال خرید محصولات کشاورزی آمریکا میکوشد توافق را برای حامیان داخلی خود قابلقبولتر نشان دهد.
انتقاد سالیوان از ضعف تعهدات هستهای
مشاور امنیت ملی پیشین آمریکا در بخش دیگری از گفتوگو، تفاهم مقدماتی دولت ترامپ را با برجام مقایسه کرد و گفت سند جدید هنوز محدودیت مشخصی بر برنامه هستهای ایران اعمال نکرده است.
او گفت: «در این یادداشت تفاهم، هیچ تعهد مشخصی از سوی ایران برای کاهش یا تعیین سقف فعالیتهای هستهای وجود ندارد. همه این مسائل به مذاکرات آینده واگذار شده است.»
سالیوان یادآوری کرد که تفاهم جدید تنها دو صفحه دارد، در حالی که برجام سندی ۱۵۹ صفحهای بود و جزئیات محدودیتهای هستهای، نظارت و راستیآزمایی را مشخص میکرد.
او سه تفاوت اصلی را برشمرد: نبود تعهد روشن برای کاهش فعالیتهای هستهای، امکان نگهداری ذخایر اورانیوم غنیشده در داخل ایران و نامشخصبودن نحوه بازرسی از تأسیسات.
سالیوان گفت: «در توافق دوره اوباما، ایران باید ۹۷ درصد ذخایر اورانیوم غنیشده خود را به خارج منتقل میکرد. در سند جدید، ایران میتواند این ذخایر را در داخل کشور نگه دارد.»
او افزود: «برجام مقررات دقیقی برای نظارت، راستیآزمایی و بازرسی از تأسیسات هستهای ایران داشت، اما در این توافق همه این مسائل به آینده موکول شده است.»
توافق جامع در ۶۰ روز تقریباً غیرممکن است
تفاهم مقدماتی، یک مهلت ۶۰ روزه برای دستیابی به توافق نهایی تعیین کرده است؛ اما سالیوان این زمان را برای مذاکره درباره تمام اختلافهای هستهای ناکافی دانست.
او با اشاره به تجربه برجام گفت: «ما در پاییز ۲۰۱۳ به یک چارچوب موقت رسیدیم، اما از آن زمان تقریباً دو سال طول کشید تا توافق کامل هستهای به دست آمد.»
سالیوان افزود: «این تصور که بتوان تمام مفاد یک توافق هستهای را ظرف ۶۰ روز نهایی کرد، تقریباً غیرممکن است. طرفین ناچار خواهند شد این مهلت را برای مدت قابلتوجهی تمدید کنند.»
او در پاسخ به این پرسش که آیا در نهایت به حصول توافق خوشبین است، گفت: «خیر. احتمال زیادی وجود دارد که وضعیت فعلی برای مدتی طولانی ادامه پیدا کند.»
صندوقی با منابع نامعلوم و تعهدی مبهم
سخنان جیک سالیوان نشان میدهد مسئله صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری، تنها به رقم بزرگ آن محدود نمیشود. هنوز معلوم نیست کدام کشورها حاضرند چنین مبلغی را تأمین کنند، سرمایهگذاریها به چه شکل انجام خواهد شد و در صورت محققنشدن وعدهها، چه کسی مسئول جبران کسری منابع خواهد بود.
دولت ترامپ میگوید کشورهای منطقه و سرمایهگذاران خارجی هزینه بازسازی ایران را خواهند پرداخت، اما سالیوان هشدار میدهد متن تفاهمنامه، آمریکا را در جایگاه تضمینکننده قرار داده است.
در نتیجه، مهمترین پرسش همچنان بیپاسخ مانده است: اگر کشورهای عربی و بخش خصوصی حاضر به پرداخت ۳۰۰ میلیارد دلار نشوند، آیا دولت آمریکا ناچار خواهد شد برای حفظ توافق، راه دیگری برای تأمین این پول پیدا کند؟
