زلزله ونزوئلا چه بلایی بر سر پروژههای مسکن ایران آورد؟
رویداد۲۴ | منیره چگینی:دو زلزله به بزرگی ۷/۲ و ۷/۵ ریشتر در نزدیکی کاراکاس، پایتخت ونزوئلا، همزمان با برگزاری مسابقه فوتبال برزیل و اسکاتلند، خاطرهای عجیب را برای بسیاری از ایرانیان زنده کرد. ۳۶ سال پیش نیز زلزله ویرانگر منجیل و رودبار همزمان با دیدار همین دو تیم در جام جهانی ۱۹۹۰ رخ داده بود.
این همزمانی باعث شد برخی کاربران در فضای مجازی از «تکرار یک اتفاق عجیب» سخن بگویند و حتی پای خرافات و جادو را به میان بکشند.
در کنار این گمانهزنیها، پرسش دیگری نیز مطرح شد: ساختمانهایی که شرکتهای ایرانی طی سالهای گذشته در ونزوئلا ساختهاند، در برابر این زلزله مهیب چه وضعیتی پیدا کردهاند؟
مهمترین پروژههای ایرانی در ونزوئلا
بیشتر بخوانید:
از تاسیس کارخانه تا فروشگاه زنجیرهای/ آیا ونزوئلا، برای ایران سرزمین فرصتهاست؟
ریسکهای روابط تهران و کاراکاس/ چرا نفتکش ایرانی به ونزوئلا رفت؟
ایران هر ماه ۳ محموله بنزین به ونزوئلا میفرستد/ تهران ۹ میلیون تن طلا از ونزوئلا میگیرد
همکاری ایران و ونزوئلا در بخش مسکن از دوران ریاستجمهوری هوگو چاوز در ونزوئلا و احمدی نژاد در ایران آغاز شد. در قالب طرح «مأموریت بزرگ مسکن ونزوئلا» (Gran Misión Vivienda)، شرکتهای ایرانی مسئولیت ساخت هزاران واحد مسکونی را در نقاط مختلف این کشور بر عهده گرفتند.
هوگو چاوز این برنامه اجتماعی را در سال ۲۰۱۱، پس از تشدید بحران مسکن و سیلابهایی که دهها هزار نفر را بیخانمان کرده بود، راهاندازی کرد. هدف برنامه ساخت مسکن ارزان برای خانوادههای کمدرآمد بود و دولت ونزوئلا برای سرعت دادن به آن از پیمانکاران ایران، چین، روسیه، بلاروس و چند کشور دیگر کمک گرفت.
در اغلب این قراردادها، دولت ونزوئلا کارفرما و تأمینکننده منابع مالی بود و شرکتهای ایرانی نقش پیمانکار و صادرکننده خدمات فنی و مهندسی را بر عهده داشتند. بنابراین، برخلاف برخی روایتهای رایج، همه این خانهها با بودجه دولت ایران ساخته نشدند؛ هرچند روابط سیاسی دو دولت و حمایت نهادهای ایرانی، زمینه ورود پیمانکاران ایرانی را فراهم کرد.
کیسون؛ سازنده اصلی شهر هوگو چاوز
مهمترین شرکت ایرانی حاضر در پروژههای مسکن ونزوئلا، شرکت خصوصی «کیسون» بود. این شرکت ابتدا اجرای حدود ۱۰ هزار واحد مسکونی را در مناطق مختلف ونزوئلا بر عهده گرفت. ساختمانها عمدتاً با روش بتنآرمه یکپارچه و درجا ساخته میشدند؛ روشی صنعتی که امکان میداد واحدهای مشابه با سرعت بالایی احداث شوند.
پس از اجرای پروژه نخست، کیسون قرارداد دیگری برای ساخت ۱۰ هزار و هشت واحد مسکونی در ایالتهای کارابوبو، لارا و یاراکوی دریافت کرد. ارزش این قرارداد بیش از یک میلیارد دلار اعلام شد و قرار بود واحدها در مدت حدود ۱۸ ماه ساخته شوند و نزدیک به ۴۵ هزار نفر را در خود جای دهند.
یکی از مشهورترین طرحهای کیسون، مجموعهای بود که بعدها با عنوان «شهر هوگو چاوز» شناخته شد. این شهرک در مرکز ونزوئلا طراحی شده بود و در صورت تکمیل تمام فازها، ظرفیت آن به حدود ۱۵ هزار واحد میرسید. نخستین فازهای آن پس از مرگ چاوز و در دوران ریاستجمهوری نیکلاس مادورو افتتاح شد.
شهر فابریسیو اوخدا
«فابریسیو اوخدا» پروژه دیگری بود که گاهی به اشتباه بخشی از پروژههای کیسون معرفی میشود، اما پیمانکار اصلی آن «شرکت بینالمللی خانهسازی ایران» یا IIHC بود؛ شرکتی مرتبط با گروه صنعتی استراتوس.
قرارداد مرحله نخست این پروژه در سال ۲۰۰۷ میان شرکت ایرانی و مجموعهای وابسته به شرکت نفت دولتی ونزوئلا امضا شد. این شهر در ایالت زولیا و در نزدیکی دریاچه ماراکایبو ساخته شد و هدف آن جابهجایی خانوادههایی بود که در مناطق فرونشستکرده و در معرض آبگرفتگی زندگی میکردند.
طرح فابریسیو اوخدا فقط شامل آپارتمان نبود. مدرسه، درمانگاه، فضای سبز، مراکز خدماتی، ایستگاه پلیس، امکانات ورزشی و دیگر زیرساختهای شهری نیز برای آن پیشبینی شده بود. شمار واحدهای برنامهریزیشده این مجموعه بیش از هفت هزار واحد اعلام شد.
یکی از مهمترین حواشی پروژههای ایرانی، تأخیر طولانی در تکمیل برخی مجموعهها بود. پروژه فابریسیو اوخدا که ساخت آن از سال ۲۰۰۸ آغاز شده بود، یک دهه بعد نیز بهطور کامل پایان نیافته بود. گزارشهای محلی بعدی نیز از توقف چندساله بخشهایی از آن حکایت داشتند. نخستین تحویل واقعی بخشی از واحدهای این مجموعه در سال ۲۰۱۳ انجام شد و تا سال ۲۰۱۵ حدود دو هزار واحد آن مسکونی شده بود؛ در حالی که کل پروژه بیش از هفت هزار واحد ظرفیت داشت.
آیا خانه های ساخت ایران خراب شدند؟
پروژه نخست کیسون در چهار شهر در مرکز و شرق ونزوئلا واقع شده که شامل ماتورین در ایالت موناگاس، آکاریگوا در ایالت پورتوگسا، سان کارلوس در ایالت کوخدس و کالابوزو در ایالت گوآریکو است.
پروژه دوم کیسون در سه نقطه نزدیکتر به شمال مرکزی کشور واقع شده که شامل منطقه یوکاتان در ایالت لارا، شهر سان فلیپه در ایالت یاراکوی و منطقه لوس گوایوس در ایالت کارابوبو است.
پروژه «فابریسیو اوخدا» یا «نوئوا اوخدا» هم دقیقا در منطقه المنیتو شهرستان لاگونیاس، ایالت زولیا واقع شده.
مجموعهای شهر هوگو چاوز نیز در جنوب شهر والنسیا، مرکز ایالت کارابوبو قرار دارد و بخشهایی از محلههای رافائل اوردانتا، میگل پنیا و سانتا روزا را در بر میگیرد.
تا زمان تنظیم این گزارش هیچ سند یا گزارش رسمیای مبنی بر ارتباط برجهای فروریخته در زلزله اخیر با پروژههای ایرانی منتشر نشده است.
دو زمینلرزه ۷.۲ و ۷.۵، با فاصله ۳۹ ثانیه، در شمال مرکزی ونزوئلا و در محدوده ایالت یاراکوی، در غرب کاراکاس رخ دادند. شدیدترین خسارتها تاکنون در دو محدوده اصلی گزارش شده است: ایالت ساحلی لاگوایرا و شرق و مرکز کاراکاس.بیشترین تخریب در ایالت لاگوایرا، در شمال کاراکاس، ثبت شده است. در لوس کورالس و کارابایدا دهها ساختمان فروریخته یا بهشدت آسیب دیدهاند. فرودگاه سیمون بولیوار نیز دچار خسارت سازهای شده و فعالیت آن مختل شده است.
در ایالت کارابوبو نیز خسارت ثبت شده و تصاویر رویترز از تخریب خانهها در شهر والنسیا منتشر شده است. گزارشهایی نیز از آسیب در ناگواناگوا و اطراف والنسیا وجود دارد. این موضوع از آن جهت مهم است که بخشی از پروژههای ایران، از جمله لوس گوایوس و پروژههای جنوب والنسیا، در همین ایالت قرار دارند. بااینحال، هنوز گزارشی رسمی منتشر نشده که مشخصاً نام یک ساختمان ساخت ایران را در میان بناهای فروریخته کارابوبو قرار دهد.
پروژهای با نام «هوگو چاوز» در زلزله اخیر در لاگوایرا آسیب دیده که بررسی ها نشان می دهد همان پروژه مسکن ایرانی در ایالت کارابوبو نیست. چند مجموعه متفاوت در ونزوئلا نام هوگو چاوز را دارند و شباهت نام آنها میتواند باعث خطا شود.
از نظر جغرافیایی، بخشی از پروژههای ایرانی در سان فلیپه یاراکوی و لوس گوایوس کارابوبو در ایالتهایی قرار دارند که زلزله در آنها رخ داده یا خسارت گزارش شده است. بااینحال، اصلیترین ویرانیها در لاگوایرا و کاراکاس رخ داده؛ مناطقی که پروژههای اصلی شناختهشده ایران در آنها قرار ندارند.
مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی، در گفتوگو با رویداد۲۴ درباره گمانهزنیهای مطرحشده درباره تخریب پروژه های ایران در ونزوئلا گفت: «بررسیهای اولیه نشان میدهد عمده ساختمانهای فروریخته در مناطق مرکزی و مرفه کاراکاس، سالها پیش از حضور شرکتهای ایرانی و به دست پیمانکاران محلی یا غربی ساخته شده بودند.»
او هم تاکید کرده، براساس اطلاعات موجود، هنوز نمیتوان هیچیک از ساختمانهای فروریخته در زلزله اخیر را به پروژههای مسکنسازی ایران در ونزوئلا مرتبط دانست. مشخص شدن وضعیت دقیق این شهرکها به انتشار گزارشهای رسمی دولت ونزوئلا، شرکتهای پیمانکار و نهادهای امدادی نیاز دارد.
چرا کاراکاس اینقدر آسیب دید؟
مهدی زارع با رد هرگونه ارتباط میان زمان وقوع زلزله و مسابقه فوتبال، دلایل علمی ویرانیهای گسترده در زلزله اخیر ونزوئلا را تشریح کرد.
او گفت: «دو زمینلرزه شدید با بزرگای ۷.۲ و ۷.۵، تنها با فاصله ۳۹ ثانیه از یکدیگر رخ دادند. زلزله نخست موجب ترکخوردگی و تضعیف سازهها شد و زلزله دوم، ضربه نهایی را به ساختمانهای آسیبدیده وارد کرد و موجب ریزشهای زنجیرهای شد.»
به گفته زارع، کمعمق بودن کانون زلزله، در حدود ۱۰ کیلومتری سطح زمین، نیز باعث انتقال مستقیم انرژی لرزهای به سازهها شد. از سوی دیگر، بحرانهای اقتصادی طولانیمدت در ونزوئلا موجب کاهش سرمایهگذاری در مقاومسازی ساختمانها و ضعف در اجرای مقررات ساختوساز شده است.
این استاد زلزلهشناسی افزود بخش قابلتوجهی از خانههای حاشیهای کاراکاس و مناطق اطراف آن، بهصورت غیراصولی و روی شیبهای تند ساخته شدهاند؛ موضوعی که آسیبپذیری آنها را در برابر لرزش زمین و زمینلغزش افزایش داده است.
کدام ساختمانها بیشترین خسارت را دیدند؟
زارع با اشاره به مناطق آسیبدیده گفت بیشترین تخریبها در لاگوایرا، در نزدیکی فرودگاه، و همچنین در محلههای مرکزی و شرقی کاراکاس، از جمله آلتامیرا و لوس پالوس گراندس، رخ داده است.
به گفته او، یک برج مسکونی ۲۲ طبقه در آلتامیرا بهطور کامل فروریخت و یک مجتمع ۱۴ طبقه نیز دچار تخریب جدی شد.
همچنین ساختمانهای دارای «طبقه نرم» ــ شامل بناهایی با پارکینگ یا واحدهای تجاری در طبقه همکف که فاقد دیوارهای برشی کافی بودند ــ نتوانستند در برابر نیروهای جانبی ناشی از زلزله مقاومت کنند.
