اردن؛ قربانی اول تغییر استراتژی جنگی ایران از تلافی به حمله پیشدستانه | اردنیها چه میگویند؟
رویداد۲۴ | ایران با حمله به پایگاه آمریکایی در اردن، نشانهای از تغییر در الگوی عملیات نظامی خود ارائه داد؛ تغییری که به جای واکنشهای صرفاً تلافیجویانه، بر هدف قرار دادن مراکز عملیاتی آمریکا و متحدانش استوار است. برخی رسانه ها مدعی اند که ایران حمله به اردن و استراتژی حمله پیشدستانه را در دفاع از محور مقاومت انجام داده است. بنا به گزارش برخی رسانه ها از جمله روزنامه اصولگرای فرهیختگان، ایران از اقدام آمریکا برای حمله به حشد الشعبی اطلاع داشته و به همین دلیل پیش از حمله آمریکا، اقدام به حمله به اردن کرده است. اقدامی که در نهایت منجر به لغو عملیات مشترک آمریکا و عربستان علیه حشد الشعبی هم نشد. تا پیش از این اغلب حملات ایران انتقام جویانه و واکنشی بوده است. برخی رسانه ها از جمله فرهیختگان می گویند حملات واکنشی نیاز به اشراف اطلاعاتی دارد اما حمله پیشدستانه اشراف بالاتری طلب می کند.
در منطقه چه گذشت؟
بامداد چهارشنبه ایران موشکهایی را به سمت پایگاه آمریکایی در اردن شلیک کرد. رسانه های آمریکایی مدعی شدند که سامانههای پدافند هوایی اردن پنج فروند موشک شلیکشده از سوی ایران را رهگیری و منهدم کرده است. در بیانیه سنتکام آمده: «امروز ساعت ۵:۴۵ عصر به وقت شرق آمریکا (۱:۱۵ بامداد چهارشنبه به وقت تهران) نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی چندین موشک بالستیک را از خاک ایران در تلاشی برای انجام حملهای غافلگیرانه به نیروهای آمریکایی مستقر در خاورمیانه شلیک کردند. تمامی موشکهای ایرانی با موفقیت رهگیری شدند.»
سپاه پاسداران در بیانیه خود اعلام کرد نیروی هوافضای سپاه با موشکهای بالستیک پایگاه هوایی موفق السلطي و مقر فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) در اردن را هدف قرار داده است.
ساعاتی بعد، فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) اعلام کرد با همکاری نیروهای عربستان، مواضعی را در عراق هدف قرار دادهاند که به ادعای واشنگتن، گروههای مورد حمایت تهران در روزهای اخیر از آنها برای حمله استفاده کرده بودند.
سنتکام هشدار داد که حملات سپاه پاسداران و نیروهای نیابتی آن با واکنش نظامی ایالات متحده مواجه خواهد شد.
سپاه پاسداران هم طی بیانیهای اعلام کرد که حملات آمریکا و عربستان سعودی به مقرهای «حشدالشعبی» در عراق انجام شده است.
توالی حملات نشان می دهد ایران به جای رویکرد تلافی جویانه سابق، دست به ابتکار عمل زده و در حالی که به نظر می رسد جنگ وارد یک مرحله آرامش نسبی شده، حمله به اهداف و منافع دشمن را آغاز کرده است.
اردن که سالها یکی از امنترین شرکای منطقهای آمریکا محسوب میشد، اکنون به یکی از خطوط مقدم تقابل تهران و واشنگتن تبدیل شده است. حملات اخیر ایران به پایگاههای آمریکایی در خاک اردن، علاوه بر تغییر معادلات نظامی منطقه، شکاف میان دولت امان و بخشی از افکار عمومی این کشور را نیز آشکار کرده است؛ تا جایی که صدها شخصیت سیاسی، حقوقی و دانشگاهی اردنی با انتشار نامهای خواستار خروج نیروهای آمریکایی از کشورشان شدهاند.
این گزارش، ابعاد نظامی و سیاسی این تحول و دلایل تبدیل شدن اردن به نخستین قربانی تغییر راهبرد ایران از «تلافی» به «حمله پیشدستانه» را بررسی میکند.
چرا اردن؟
بیشتر بخوانید:
ملک عبدالله دوم پادشاه اردن کیست؟
افکار عمومی جهان حامی ایران است؛ اما چرا؟
اردن کهمیزبان پایگاههای مهم هوایی آمریکا است، پیش از آغاز جنگ و در روزهای نخست آن اهمیت بیشتری پیدا کرد؛ زیرا پنتاگون بخشی از نیروهای خود را از بحرین، امارات متحده عربی و قطر به مناطق امنتر در اردن و اسرائیل منتقل کرد.
به گفته مقامهای آمریکایی، نقش اردن در عملیات نظامی ایالات متحده با محدود شدن همکاری برخی دیگر از متحدان منطقهای واشنگتن نیز پررنگتر شده است؛ متحدانی که اجازه استقرار نیروهای آمریکایی یا استفاده از حریم هوایی خود را محدود کردهاند.
حملات مکرر ایران به پایگاه آمریکا در اردن باعث شده مردم این کشور نسبت به حضور نیروهای آمریکایی در خاک کشورشان ابراز نارضایتی کنند. نیویورک تایمز در گزارشی گفته: صدها نفر از شخصیتهای سیاسی، حقوقی و اجتماعی اردن هفته گذشته با امضای نامهای سرگشاده، خواستار خروج نیروهای آمریکایی از این کشور شدند؛ اقدامی کمسابقه که بهطور علنی سیاست دولت اردن را به چالش میکشد. دولتی که سالهاست به گفته منتقدان، آزادی بیان و مخالفتهای سیاسی را سرکوب کرده است.
حملات ایران بارها آژیر خطر را در سراسر اردن به صدا درآورده و این کشور را بیش از پیش وارد جنگی کرده است که خود تمایلی به حضور در آن نداشته است. با این حال، بیشتر شهروندان اردنی در قبال این تحولات سکوت اختیار کردهاند.
امضاکنندگان این نامه میگویند احساس مسئولیت ملی و نگرانی از به خطر افتادن حاکمیت اردن، آنها را به این اقدام واداشته است.
در این نامه آمده است:
«ما معتقدیم حضور نیروهای آمریکایی، اردن را در معرض خطرات امنیتی، سیاسی و اقتصادی قرار میدهد؛ خطراتی که هیچ منفعت ملی برای کشور ندارد و احتمال کشیده شدن اردن به یک جنگ منطقهای را که طرف آن نیست، افزایش میدهد.»
اردن؛ پایگاه مهم آمریکا در خاورمیانه
بیشتر بخوانید: حسن احمدیان؛ تحلیلگری که الجزیره کشفش کرد | از هاروارد تا مناظرههای داغ جهان عرب
حدود ۴ هزار نظامی آمریکایی در پایگاههای مختلف اردن مستقر هستند و این کشور یکی از مهمترین مراکز عملیات نظامی آمریکا در خاورمیانه به شمار میرود.
پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در اواخر فوریه، تهران نیز در پاسخ، حملاتی را علیه اسرائیل و متحدان آمریکا در منطقه، از جمله اردن، آغاز کرد.
این جنگ بلافاصله به صنعت گردشگری اردن، که حدود ۱۸ درصد درآمد کشور را تأمین میکند، ضربه زد. اردن پیش از این نیز با اقتصاد ضعیف، نرخ بالای بیکاری و کمبود منابع طبیعی دستوپنجه نرم میکرد.
وابستگی به کمکهای آمریکا
با وجود افزایش حملات به خاک اردن، دولت این کشور همچنان بر اتحاد خود با آمریکا تأکید دارد؛ موضوعی که به گفته تحلیلگران، تا حد زیادی ناشی از وابستگی شدید امان به کمکهای مالی واشنگتن است.
بر اساس اعلام مقامهای اردنی، آمریکا سال گذشته ۱.۶۵ میلیارد دلار کمک اقتصادی و نظامی در اختیار اردن قرار داده است.
«موضع دولت با مردم فرق دارد»
سفیان التل، فعال سیاسی ۹۰ ساله اردنی، که از امضاکنندگان نامه است، میگوید هدفش این بوده که نشان دهد میان موضع دولت اردن و دیدگاه مردم این کشور تفاوت وجود دارد؛ بهویژه درباره روابط نزدیک امان با آمریکا و اسرائیل.
او گفت: «ما مردم اردن سیاستهای دولت را نمیپذیریم و مخالف استفاده از ظرفیتها و امکانات کشورمان برای دفاع از اسرائیل هستیم.»
التل در اواخر سال ۲۰۲۲ نیز به دلیل برنامهریزی برای انتقاد علنی از سخنرانی ملک عبدالله توسط نیروهای امنیتی اردن بازداشت شده بود.
او همچنین گفت حضور نیروهای آمریکایی جان شهروندان اردنی را نیز به خطر انداخته است؛ از جمله به دلیل سقوط بقایای موشکهای ایرانی که به سمت اسرائیل شلیک شده و توسط سامانههای دفاعی آمریکا در آسمان اردن رهگیری میشوند.
به گفته او، پس از انتشار نامه، صدها نفر دیگر نیز با وجود آگاهی از پیامدهای احتمالی، نام خود را به فهرست امضاکنندگان اضافه کردهاند.
او هشدار داد:«پاسخ دولت این است که درهای زندان را باز کند و یکییکی ما را روانه زندان کند.»
تنش در پارلمان اردن
در جلسه روز دوشنبه پارلمان اردن نیز حساسیت موضوع آشکار شد.
زمانی که علی الخلایله، یکی از نمایندگان، پیشنهاد داد مجلس کشته شدن نظامیان آمریکایی در خاک اردن را به ایالات متحده تسلیت بگوید، با اعتراض و فریاد دیگر نمایندگان روبهرو شد. یکی از آنها ارتش آمریکا را به کشتن زنان، کودکان و سالمندان متهم کرد.
آیا این نامه بازتاب افکار عمومی است؟
داوود کتاب، روزنامهنگار فلسطینی-آمریکایی ساکن امان، میگوید به دلیل نبود نظرسنجیهای عمومی در اردن و هزینه بالای انتقاد از حکومت، مشخص نیست این نامه تا چه اندازه بازتابدهنده افکار عمومی باشد.
به گفته ناظران سیاسی، بیشتر امضاکنندگان دارای گرایشهای چپ، پانعربی یا اسلامگرا هستند.
کتاب افزود هیچ رسانه اردنی متن این نامه را منتشر نکرده است؛ موضوعی که به گفته او هم ناشی از دستورهای دولت و هم خودسانسوری رسانههاست. تنها یکی از رسانهها گزارشی در انتقاد از این نامه منتشر کرد، بدون آنکه متن آن را بازنشر کند.
هرچند نامه در شبکههای اجتماعی دستبهدست شده، اما او بعید میداند موج گستردهای از اعتراضات را به دنبال داشته باشد.
او گفت: «فضای آزادی بیان و حق اعتراض در اردن روزبهروز محدودتر میشود. فکر نمیکنم این اقدام به یک واکنش زنجیرهای تبدیل شود.»
سازمان عفو بینالملل اعلام کرده است اردن در سال ۲۰۲۳ قوانین سختگیرانهای وضع کرد که برای جرائمی مانند «انتشار اخبار جعلی» یا «تهدید صلح اجتماعی» مجازاتهای سنگینی در نظر میگیرد؛ قوانینی که روزنامهنگاران، فعالان مدنی و منتقدان دولت را هدف قرار داده است.
دولت اردن سال گذشته نیز اخوانالمسلمین را ممنوع اعلام و این گروه اسلامگرا را به برنامهریزی برای انجام حملات در داخل کشور متهم کرد.
نیروهای امنیتی اردن همچنین به دفتر مرکزی جبهه عمل اسلامی، بزرگترین حزب مخالف دولت و شاخه سیاسی اخوانالمسلمین در اردن، یورش بردند.
آرون مگید، نویسنده کتاب «آمریکاییترین پادشاه؛ عبدالله اردن» و مجری پادکست On Jordan، گفت دولت اردن پیش از این نیز افراد را نه فقط به دلیل انتقاد از دولت، بلکه حتی به دلیل انتقاد از متحدان آن تحت پیگرد قرار داده است.
او افزود: «در این مورد، آنها مهمترین رکن سیاست امنیتی اردن، یعنی شراکت با ایالات متحده، را به چالش کشیدهاند؛ و این اقدام، حرکتی بسیار جسورانه است.»
