پیمان دفاعی عربستان، ترکیه و پاکستان در سایه مذاکرات هرمز؛ آرایش امنیتی منطقه در حال تغییر است
رویداد۲۴| در شرایطی که جهان در انتظار نهایی شدن توافق میان ایران و عمان برای بازگشایی تنگه هرمز و تعیین سازوکارهای جدید تردد در این آبراه است، مکه به محل امضای توافقی امنیتی میان سه کشور مهم منطقه تبدیل شد.
عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در این شهر «پیمان دفاع مشترک مکه» را امضا کردند؛ توافقی که حمله مسلحانه به هر یک از سه عضو را حمله به همه تلقی میکند و هدف اعلامی آن، تقویت بازدارندگی جمعی و گسترش همکاریهای دفاعی است.
روزنامه اعتماد در گزارش خود درباره این توافق نوشته است: «با این حال، بیانیه سه کشور جزییاتی از سطح و شکل تعهدات عملی آنان در صورت وقوع حمله را ارایه نکرده؛ از همین رو، برخی ناظران مدعیاند پیمان مکه را نباید همسنگ پیمان دفاعی کامل مانند ناتو دانست، بلکه باید آن را چارچوبی برای هماهنگی راهبردی، اطلاعاتی، صنعتی و نظامی میان سه قدرت مهم منطقه تلقی کرد.»
این توافق پس از نزدیک به یک سال مذاکره و در شرایطی امضا شده که جنگ میان ایران، آمریکا و اسرائیل، معادلات امنیتی منطقه را بیش از گذشته تحت تاثیر قرار داده است.
نگرانی عربستان از تهدیدهای منطقهای
عربستان سعودی در هفتههای اخیر نسبت به تهدیدهای احتمالی علیه زیرساختهای حیاتی خود، از جمله بنادر، فرودگاهها و تاسیسات نفتی، ابراز نگرانی کرده است. در همین چارچوب، تهدیدهای احتمالی از سوی حوثیها یا گروههای مسلح منطقهای علیه عربستان نیز به عنوان یکی از زمینههای شکلگیری پیمان جدید مطرح شده است.
در همین حال، برخی تلاش کردهاند توافق مکه را مقدمهای برای شکلگیری نوعی «ناتوی سنی» معرفی کنند؛ برداشتی که بسیاری از تحلیلگران آن را رد کرده و معتقدند ساختار و اهداف این پیمان با یک ائتلاف نظامی تمامعیار قابل مقایسه نیست.
اعتماد در ادامه گزارش خود به دو برداشت اصلی درباره انگیزههای شکلگیری این پیمان اشاره کرده است. بر اساس یکی از این دیدگاهها، عربستان در واکنش به تردیدهای فزاینده درباره کفایت چتر امنیتی آمریکا، به دنبال تقویت ظرفیت بازدارندگی منطقهای خود است.
در این چارچوب، توان مالی عربستان، ظرفیت صنعتی و پهپادی ترکیه و تجربه نظامی و توان بازدارندگی پاکستان میتواند مکمل یکدیگر باشد.
از سوی دیگر، گروهی از تحلیلگران معتقدند نگرانی از گسترش دامنه عملیاتهای اسرائیل در غزه، لبنان، سوریه و ایران نیز در شکلگیری این ترتیبات امنیتی بیتاثیر نبوده است.
با این حال، مقامهای عربستان و ترکیه تاکید کردهاند که این پیمان ماهیتی دفاعی دارد، علیه کشور مشخصی تنظیم نشده و قرار نیست به شکلگیری یک محور مذهبی یا مسابقه تسلیحاتی تازه در منطقه منجر شود.
واکنش ایران به پیمان مکه
ایران نیز به این توافق واکنش نشان داده است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، بر ضرورت همکاری میان کشورهای اسلامی و اتکا به ظرفیتهای منطقهای تاکید کرد.
عراقچی در واکنش به پیمان دفاعی سهجانبه، بر اهمیت «برادری واقعی» میان کشورهای اسلامی و توان نیروهای مسلح ایران برای مقابله با تهدیدهای خارجی تاکید کرد.
این موضع در شرایطی مطرح شد که تهران همزمان در حال مذاکره با عمان درباره آینده تردد در تنگه هرمز است؛ آبراهی که در هفتههای اخیر به یکی از اصلیترین کانونهای تنش در منطقه تبدیل شده است.
ایران و عمان به توافق درباره هرمز نزدیک شدند؟
وزیر امور خارجه همچنین اعلام کرده است که مذاکرات ایران و عمان درباره تعیین یک مسیر جدید تردد در تنگه هرمز به توافق نزدیک شده، اما بازگشایی این آبراه به «جبران موارد نقض تفاهمنامه اسلامآباد ازسوی امریکا» مشروط است.
عراقچی همچنین تاکید کرده مسیر قبلی تنگه هرمز دیگر برای ایران قابل قبول نیست و مسیر جدیدی با همکاری عمان تعیین خواهد شد.
به گفته او، این مسیر جدید پیچیدگیهای فنی و حقوقی گستردهای دارد و در حال حاضر درباره یک «مسیر موقت» گفتوگو میشود که قرار است مبنای مسیر اصلی قرار گیرد.
در همین ارتباط، میان نیروهای نظامی و دریایی دو کشور و بر اساس نقشههای موجود مذاکراتی انجام شده و قرار است پس از جمعبندی این مذاکرات، مسیر جدید مشخص شود.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران نیز با تاکید بر مواضع تهران گفته است: «ایران نه خواهان جنگ است و نه توسعهطلبی ارضی، اما زیر بار اجبار نخواهد رفت.»
هرمز؛ نقطه اتصال دو تحول امنیتی
همزمان با مذاکرات تهران و مسقط، گزارشهایی درباره نزدیک شدن دو کشور به چارچوبی موقت برای ساماندهی تردد تجاری در تنگه هرمز منتشر شده است.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، درباره مختصات مسیرهای دریایی تفاهمهایی شکل گرفته، اما منابع ایرانی تاکید کردهاند تصمیم نهایی باید در سطوح بالاتر اتخاذ شود و توافق با عمان نیز لزوماً به معنای بازگشایی کامل تنگه هرمز نخواهد بود.
تهران همچنین هرگونه گفتوگوی مستقیم با واشنگتن را رد کرده و رفع محاصره دریایی بنادر ایران را یکی از شروط اصلی تغییر وضعیت هرمز دانسته است.
در مقابل، بر اساس آنچه روزنامه اعتماد به نقل از والاستریت ژورنال نوشته، مقامهای آمریکایی تاکید کردهاند واشنگتن تنها با ترتیباتی موافق است که در آن هزینهای از کشتیها دریافت نشود و مسیرهای موقت نیز مانعی برای دسترسی آزاد به آبراه ایجاد نکنند.
دو تحول همزمان در خاورمیانه
در چنین شرایطی، پیمان مکه و مذاکرات هرمز را میتوان دو تحول همزمان در معماری امنیتی منطقه دانست؛ از یک سو سه کشور مهم منطقه به دنبال ایجاد سازوکارهای مستقلتر برای بازدارندگی و همکاری دفاعی هستند و از سوی دیگر، ایران تلاش میکند با همکاری عمان، چارچوب تازهای برای تردد در مهمترین شاهراه انرژی جهان تعریف کند.
روزنامه اعتماد در جمعبندی خود مینویسد: «در چنین چارچوبی برخی ناظران بر این باورند که پیمان مکه و مذاکرات هرمز، دو روی یک تحولاند: نخستین مورد از نیاز کشورهای منطقه به تعریف ترتیبات بازدارندگی مستقلتر حکایت دارد و دومی نشان میدهد بدون پذیرش حقوق و ملاحظات امنیتی کشورهای ساحلی، امنیت پایدار در شاهراه انرژی جهان شکل نخواهد گرفت.»
این تحولات در حالی دنبال میشود که همزمان گزارشهایی درباره نگرانی برخی نظامیان آمریکایی از نبود مسیر روشنی برای خروج از جنگ و کاهش ذخایر مهمات منتشر شده؛ گزارشهایی که مقامهای واشنگتن آنها را رد کردهاند.
در نهایت، پرسش اصلی این است که آیا ائتلافهای جدید و توافقهای موقت منطقهای میتوانند به کاهش تنش و ایجاد ترتیبات امنیتی پایدار منجر شوند یا آنکه به شکلگیری صفبندیهای جدید در خاورمیانه و پیچیدهتر شدن جنگ فرسایشی موجود خواهند انجامید.
