هشدار تازه آژانس درباره اورانیوم ایران؛ آیا ترامپ بهانه حمله دوباره را پیدا کرده است؟
رویداد۲۴| انتشار گزارش تازه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی درباره وضعیت ذخایر اورانیوم و تأسیسات هسته‌ای ایران، در شرایطی که مذاکرات تهران و واشنگتن به بن‌بست رسیده و آتش‌بس میان دو طرف شکننده است، نگرانی‌ها درباره آینده تقابل دو کشور را افزایش داده است. در حالی که ترامپ از بی‌نیازی آمریکا به توافق سخن می‌گوید و تهران نیز حاضر به عقب‌نشینی از مواضع هسته‌ای خود نیست، پرونده اتمی ایران بار دیگر می‌تواند به یکی از اصلی‌ترین محور‌های فشار سیاسی و نظامی علیه جمهوری اسلامی تبدیل شود.
هشدار تازه آژانس؛ سرنوشت ذخایر اورانیوم ایران چه شد؟
خبرگزاری رویترز در گزارش امروز خود به نقل از گزارش محرمانه فصلی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نوشت که این نهاد همچنان از وضعیت ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران و فعالیت تأسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده در حملات نظامی سال ۲۰۲۵ اطلاعات دقیقی ندارد.
بر اساس این گزارش، آژانس از زمان حملات اسرائیل و آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران در خرداد و تیر ۱۴۰۴، به‌جز نیروگاه بوشهر، امکان دسترسی و راستی‌آزمایی مؤثر در تأسیسات آسیب‌دیده را نداشته است. موضوعی که به‌ویژه درباره تأسیسات غنی‌سازی اصفهان اهمیت پیدا می‌کند؛ مرکزی که ایران از ایجاد آن در ژوئن ۲۰۲۵ خبر داده بود، اما آژانس می‌گوید هنوز نتوانسته اطلاعات طراحی آن را بررسی کند یا از این محل بازرسی انجام دهد.
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، نیز با انتقاد از ادامه همکاری نکردن ایران در موضوعات پادمانی، خواستار ازسرگیری فوری فعالیت‌های راستی‌آزمایی شده است.
اهمیت گزارش جدید صرفاً در اختلاف تهران و آژانس بر سر دسترسی بازرسان نیست. مسئله مهم‌تر، نامشخص بودن وضعیت مواد هسته‌ای است که پیش از حملات نظامی در اختیار ایران قرار داشت. آژانس پیش از حملات ژوئن ۲۰۲۵، ذخایر اورانیوم غنی‌شده تا سطح ۶۰ درصد ایران را حدود ۴۴۰.۹ کیلوگرم برآورد کرده بود. اکنون نه میزان دقیق مواد باقی‌مانده مشخص است و نه آژانس می‌تواند درباره محل نگهداری و وضعیت آنها اطمینان بدهد.
البته این وضعیت به معنای اثبات ساخت سلاح هسته‌ای از سوی ایران نیست. آنچه آژانس بر آن تأکید دارد، ناتوانی در راستی‌آزمایی ماهیت و سرنوشت مواد هسته‌ای و در نتیجه نداشتن امکان ارائه تضمین درباره منحرف نشدن آنها به سمت اهداف غیرصلح‌آمیز است.
پرونده هسته‌ای؛ حلقه مفقوده توافق ایران و آمریکا
گزارش جدید آژانس را نمی‌توان جدا از تحولات جنگ و مذاکرات تهران و واشنگتن بررسی کرد. از زمان آغاز حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران در اسفند سال گذشته، برنامه هسته‌ای به یکی از اصلی‌ترین محور‌های اختلاف دو طرف بوده است.
دولت ترامپ توقف فعالیت‌های حساس هسته‌ای ایران و تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنی‌شده را از شروط اصلی هرگونه توافق می‌داند. در مقابل، تهران تأکید دارد که پیش از ورود به مذاکرات جدی درباره برنامه هسته‌ای، باید مجموعه‌ای از مطالبات سیاسی و امنیتی آن پذیرفته شود.
ایران در طرح پیشنهادی خود که از طریق میانجی‌گری قطر به آمریکا منتقل شده، خواستار توقف حملات در همه جبهه‌ها، رفع محاصره دریایی بنادر ایران، کاهش تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده و تعیین تکلیف خسارات جنگ شده است. تهران همچنین پیشنهاد کرده است که موضوعات هسته‌ای در مراحل بعدی مذاکرات بررسی شوند.
اما واشنگتن این پیشنهاد را نپذیرفته است. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، شروط ایران را غیرقابل قبول توصیف کرده و نشانه روشنی از آمادگی دولت ترامپ برای پذیرش چارچوب پیشنهادی تهران دیده نمی‌شود.
از سوی دیگر، محمدباقر قالیباف نیز در اظهاراتی گفته که آمریکایی‌ها برای میانجی‌گری در مذاکرات از ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، درخواست کمک کرده‌اند؛ موضوعی که در صورت صحت، نشان‌دهنده دشواری مسیر مستقیم توافق میان دو کشور است.
با این حال، مواضع اخیر ترامپ امید‌ها به پیشرفت دیپلماتیک را کاهش داده است. او روز پنجشنبه ۲۱ آبان اعلام کرد آمریکا نیازی به توافق با ایران ندارد. این اظهارات در شرایطی مطرح شد که پیش‌تر جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، در تلاش برای پیشبرد مذاکرات و پیدا کردن راهی برای بازگشایی تنگه هرمز بود.
رویترز نیز در گزارش‌های اخیر خود تأکید کرده است که با وجود تلاش‌های قطر برای نزدیک کردن مواضع دو طرف، اختلافات تهران و واشنگتن همچنان عمیق است و نشانه‌ای از دستیابی فوری به توافق دیده نمی‌شود.
چرا گزارش آژانس برای ترامپ اهمیت دارد؟
گزارش آژانس در شرایط کنونی می‌تواند دست دولت ترامپ را برای افزایش فشار‌های سیاسی و بین‌المللی علیه ایران بازتر کند. واشنگتن از ابتدای جنگ بر این موضع تأکید داشته که برنامه هسته‌ای ایران باید به‌گونه‌ای محدود شود که امکان حرکت به سمت ساخت سلاح هسته‌ای وجود نداشته باشد.
اکنون که آژانس از نبود اطلاعات کافی درباره ذخایر اورانیوم و تأسیسات غنی‌سازی سخن می‌گوید، آمریکا می‌تواند از این وضعیت برای تقویت استدلال خود درباره ضرورت نظارت گسترده‌تر بر فعالیت‌های هسته‌ای ایران استفاده کند.
این موضوع به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که شورای حکام آژانس در شهریور امسال، با رأی ۲۳ کشور، پرونده ایران را به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع داد. روسیه، چین و نیجر با این تصمیم مخالفت کردند و هشت کشور نیز رأی ممتنع دادند.
این نخستین بار در حدود دو دهه گذشته بود که شورای حکام چنین اقدامی درباره پرونده هسته‌ای ایران انجام می‌داد؛ بنابراین گزارش جدید در آستانه نشست بعدی شورای حکام می‌تواند فشار بر تهران را افزایش دهد و زمینه را برای طرح اقدامات تازه علیه ایران فراهم کند.
البته ارجاع پرونده به شورای امنیت لزوماً به معنای تصویب فوری تحریم‌ها یا اقدام نظامی نیست؛ به‌خصوص آنکه اختلاف نظر میان قدرت‌های بزرگ، از جمله روسیه و چین با کشور‌های غربی، همچنان مانع مهمی در مسیر تصمیم‌گیری‌های سخت‌گیرانه‌تر است.
ایران هم حاضر به عقب‌نشینی نیست؛ اورانیوم خط قرمز تهران شد
در سوی دیگر ماجرا، مواضع مقام‌های ایرانی نیز نشان می‌دهد که تهران قصد ندارد به‌سادگی از ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود صرف‌نظر کند.
محسن رضایی، مقام ارشد امنیتی ایران، روز چهارشنبه ۲۰ آبان در گفت‌و‌گو با شبکه المیادین تأکید کرد که ایران اجازه خروج حتی یک ذره از مواد هسته‌ای غنی‌شده خود را نخواهد داد. او همچنین تهدید کرد در صورت حمله مجدد آمریکا، پایگاه‌های نظامی این کشور حتی در خارج از منطقه خاورمیانه نیز ممکن است هدف قرار بگیرند.
رضایی همچنین اعلام کرده است که در حال حاضر مذاکره‌ای میان تهران و واشنگتن در جریان نیست و ایران پیش‌تر شروط خود را برای ازسرگیری مذاکرات مطرح کرده است.
این موضع‌گیری در کنار اظهارات پیشین مقام‌های ایرانی درباره حفظ توانمندی هسته‌ای کشور نشان می‌دهد که اختلاف بر سر اورانیوم غنی‌شده تنها یک اختلاف فنی با آژانس نیست؛ بلکه به یکی از مهم‌ترین موضوعات چانه‌زنی سیاسی و امنیتی در مذاکرات احتمالی تبدیل شده است.
از نگاه تهران، واگذاری ذخایر اورانیوم در شرایطی که آمریکا همچنان محاصره دریایی و فشار نظامی را حفظ کرده، به معنای از دست دادن یکی از مهم‌ترین اهرم‌های چانه‌زنی است. اما از نگاه واشنگتن، توافقی که تکلیف این ذخایر و امکان راستی‌آزمایی فعالیت‌های هسته‌ای را روشن نکند، نمی‌تواند تضمین‌کننده پایان بحران باشد.
آتش‌بس شکننده است؛ خطر بازگشت جنگ همچنان وجود دارد
هم‌زمان با این اختلافات، تحولات میدانی نیز نشان می‌دهد که جنگ ایران و آمریکا هنوز به پایان نرسیده است. ترامپ روز دوشنبه ۱۸ آبان پس از دیدار با نخست‌وزیر قطر اعلام کرد فعلاً از حملات گسترده جدید به ایران خودداری می‌کند. او گفت کشور‌های منطقه از جمله قطر، عربستان سعودی، امارات، بحرین و کویت خواستار جلوگیری از تشدید دوباره درگیری‌ها شده‌اند.
با این حال، آمریکا محاصره دریایی بنادر ایران را حفظ کرده و نیرو‌های نظامی این کشور همچنان در منطقه در وضعیت آماده‌باش قرار دارند. در مقابل، ایران نیز محدودیت‌های خود بر تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز را به‌طور کامل کنار نگذاشته است.
همین امروز نیز سپاه پاسداران اعلام کرد که در پاسخ به حمله به یک برج مخابراتی در شهرستان سیریک هرمزگان، یک رادار هشدار زودهنگام آمریکا در بحرین را هدف قرار داده است. این ادعا هنوز از سوی آمریکا و بحرین تأیید نشده، اما نفس طرح چنین ادعایی نشان می‌دهد که وضعیت امنیتی منطقه همچنان شکننده است.
در همین حال، گزارش رویترز درباره افزایش حملات به کشتی‌ها در خلیج فارس و تنگه هرمز نیز از تداوم خطرات امنیتی در مسیر‌های حیاتی انتقال انرژی حکایت دارد. بر اساس این گزارش، در ماه اکتبر ۳۷ کشتی هدف حملات قرار گرفته‌اند؛ رقمی که بالاترین میزان از آغاز جنگ بوده است.
بنابراین، توقف حملات گسترده را نباید با پایان جنگ یا شکل‌گیری یک توافق پایدار اشتباه گرفت. دو طرف همچنان بر مواضع اصلی خود پافشاری می‌کنند و میانجی‌گری قطر نیز تاکنون نتوانسته اختلافات اساسی را برطرف کند.
پرونده هسته‌ای؛ مسیر دیپلماسی یا مقدمه فشار نظامی؟
در چنین شرایطی، گزارش جدید آژانس می‌تواند معادلات سیاسی و امنیتی منطقه را پیچیده‌تر کند. از یک طرف، آمریکا برای پایان دادن به جنگ به توافقی نیاز دارد که دست‌کم نگرانی‌های اصلی آن درباره برنامه هسته‌ای ایران را برطرف کند. از طرف دیگر، تهران حاضر نیست در شرایط ادامه محاصره و تهدید نظامی، امتیازات هسته‌ای گسترده‌ای بدهد.
این همان بن‌بستی است که می‌تواند آتش‌بس شکننده را در معرض خطر قرار دهد. اگر گزارش جدید آژانس به افزایش فشار کشور‌های غربی و طرح مطالبات تازه از ایران منجر شود، احتمالاً فضای مذاکرات محدودتر خواهد شد. در مقابل، اگر تهران همچنان از ارائه اطلاعات و دسترسی‌های مورد درخواست آژانس خودداری کند، آمریکا و متحدانش می‌توانند این وضعیت را نشانه‌ای از نبود تضمین کافی درباره ماهیت برنامه هسته‌ای ایران معرفی کنند.
با این حال، یک نکته را نباید نادیده گرفت؛ حملات نظامی به تأسیسات هسته‌ای ایران خود یکی از عوامل اصلی قطع روند بازرسی‌ها و از بین رفتن امکان نظارت مستمر آژانس بوده است؛ بنابراین نمی‌توان از یک سو تأسیسات هسته‌ای را هدف حمله قرار داد و از سوی دیگر انتظار داشت بدون ایجاد سازوکار‌های امنیتی و توافق بر سر شرایط بازرسی، نظارت عادی آژانس از سر گرفته شود.
در نهایت، پرونده هسته‌ای ایران اکنون در نقطه‌ای قرار گرفته که هم برای تهران و هم برای واشنگتن هزینه‌ساز است. ایران با ادامه محدودیت دسترسی بازرسان، خطر تشدید فشار‌های بین‌المللی را افزایش می‌دهد و آمریکا نیز با حفظ محاصره و تهدید نظامی، مسیر توافق را دشوارتر می‌کند.
در چنین شرایطی، گزارش تازه آژانس نه به معنای قطعی بودن حمله دوباره آمریکا است و نه نشانه‌ای از نزدیک بودن توافق. اما یک واقعیت را روشن می‌کند: حتی اگر صدای بمب‌ها برای مدتی خاموش شده باشد، بحران هسته‌ای ایران همچنان پابرجاست و می‌تواند به یکی از جدی‌ترین عوامل بازگشت تنش نظامی در منطقه تبدیل شود.
