زیرساخت ارتباطی، حلقه پنهان انقلاب AI

رویداد۲۴| بانک جهانی در گزارش «Digital Progress and Trends Report ۲۰۲۵: Strengthening AI Foundations» برای توضیح زیرساخت مورد نیاز توسعه هوش مصنوعی، چارچوبی با عنوان «۴Cs» معرفی می‌کند: «اتصال»، «توان پردازشی»، «زمینه» و «شایستگی».

قرار گرفتن «اتصال» در کنار سایر مولفه‌های فوق نشان می‌دهد که آینده هوش مصنوعی به شبکه‌هایی وابسته است که داده را میان کاربران، دستگاه‌ها، حسگرها، خودروها، کارخانه‌ها و سامانه‌های هوشمند جابه جا می‌کنند.

اتصال، نخستین حلقه زنجیره هوش مصنوعی

بر اساس چارچوب بانک جهانی، توسعه هوش مصنوعی به چهار زیرساخت مکمل نیاز دارد. «اتصال» امکان انتقال داده را فراهم می‌کند، «توان پردازشی» داده‌ها را پردازش می‌کند، «زمینه» به داده‌ها و کاربرد‌های بومی‌مربوط است و «شایستگی» به نیروی انسانی و مهارت‌های لازم برای توسعه و استفاده از فناوری اشاره دارد.

در این میان، اتصال نخستین حلقه زنجیره است. داده‌ای که از یک حسگر صنعتی، مزرعه هوشمند، خودرو یا دستگاه پزشکی تولید می‌شود، باید از طریق شبکه منتقل شود تا امکان پردازش و تحلیل آن وجود داشته باشد.

بانک جهانی تاکید می‌کند که ضعف در زیرساخت‌های ارتباطی می‌تواند ظرفیت کشور‌ها برای استفاده از هوش مصنوعی را محدود کند. در مناطقی که اینترنت پرسرعت و پایدار در دسترس نیست، استفاده گسترده از خدمات ابری، مدل‌های هوش مصنوعی و سامانه‌های مبتنی بر داده نیز با محدودیت مواجه خواهد شد.

شکاف بزرگ در دسترسی به زیرساخت AI

یکی از مهمترین یافته‌های گزارش بانک جهانی، شکاف میان کشور‌های توسعه یافته و کشور‌های در حال توسعه در دسترسی به زیرساخت‌های مورد نیاز هوش مصنوعی است.

بر اساس این گزارش، تنها ۲۷ درصد جمعیت کشور‌های کم درآمد از اینترنت استفاده می‌کنند، در حالی که این رقم در کشور‌های با درآمد بالا به ۹۳ درصد می‌رسد. به بیان دیگر، در حالی که بخش بزرگی از جمعیت کشور‌های ثروتمند امکان دسترسی به خدمات دیجیتال و ابزار‌های مبتنی بر هوش مصنوعی را دارند، بخش قابل توجهی از جمعیت کشور‌های کم درآمد هنوز با محدودیت اتصال مواجهند.

این شکاف نشان می‌دهد رقابت جهانی در حوزه هوش مصنوعی فقط به تعداد مدل‌های پیشرفته یا حجم سرمایه گذاری در مراکز داده وابسته نیست. کیفیت و گستردگی شبکه‌های ارتباطی نیز می‌تواند تعیین کند که چه تعداد از شهروندان و کسب‌وکار‌ها واقعا امکان استفاده از این فناوری‌ها را داشته باشند.

۵G، زیرساخت نسل جدید کاربرد‌های هوشمند

نسل پنجم ارتباطات یکی از فناوری‌هایی است که می‌تواند بخشی از نیاز‌های جدید اقتصاد داده محور را پاسخ دهد. اهمیت ۵G تنها در افزایش سرعت اینترنت نیست. کاهش تاخیر، افزایش ظرفیت اتصال همزمان دستگاه‌ها و پایداری بیشتر شبکه، این فناوری را برای توسعه اینترنت اشیا و کاربرد‌های صنعتی مهم کرده است. به همین دلیل، ۵G در بسیاری از کشور‌ها به عنوان بخشی از زیرساخت تحول صنعتی و هوش مصنوعی مورد توجه قرار گرفته است.

ابعاد تقاضا برای چنین زیرساختی را می‌توان در آمار بازار ایران نیز مشاهده کرد. براساس اطلاعات ارائه شده در مجمع عمومی همراه اول، تعداد کاربران فعال ۵G این اپراتور تا پایان سال ۱۴۰۴ به ۴.۴۴ میلیون نفر رسیده و سهم نسل پنجم از ترافیک در مناطق تحت پوشش ۲۰ درصد بوده است. حجم مصرف دیتا در شبکه نیز ۱۲ هزار و ۶۹۶ پتابایت و رکورد ترافیک روزانه ۳۸.۲ پتابایت اعلام شده است. در پشت این حجم از انتقال داده، زیرساخت مراکز داده‌ای با ۲۵۹۵ رک و ظرفیتی بیش از ۱۰۳ هزار گیگابیت بر ثانیه قرار دارد. این ارقام نشان می‌دهد رشد اقتصاد داده محور، به طور مستقیم به افزایش ظرفیت شبکه و زیرساخت پردازشی گره خورده است.

وقتی میلیارد‌ها دستگاه به شبکه متصل می‌شوند

اینترنت اشیا یکی دیگر از حوزه‌هایی است که وابستگی اقتصاد آینده به شبکه‌های ارتباطی را افزایش می‌دهد. در این فناوری، ارتباط فقط میان انسان‌ها برقرار نمی‌شود، بلکه ماشین‌ها، حسگر‌ها و تجهیزات نیز به شبکه متصل می‌شوند.

ترکیب اینترنت اشیا و هوش مصنوعی اهمیت این داده‌ها را افزایش می‌دهد. حسگر‌ها داده تولید می‌کنند، شبکه آن را منتقل می‌کند و سامانه‌های هوش مصنوعی داده‌ها را تحلیل می‌کنند. نتیجه می‌تواند تصمیم‌گیری سریعتر، کاهش هزینه و افزایش بهره‌وری باشد.

نمونه‌هایی از حرکت در این مسیر در بازار ایران نیز شکل گرفته است. بر اساس گزارش عملکرد ارائه شده در مجمع همراه اول، پروژه‌هایی مبتنی بر تحلیل داده در حوزه‌هایی مانند کشاورزی، منابع آب و نظام ارجاع سلامت در حال توسعه است و کاربرد‌هایی مانند قرائت هوشمند انرژی، پلمب هوشمند بار، مدیریت ترافیک و هوشمندسازی کارخانه‌ها نیز دنبال شده است. اهمیت این پروژه‌ها بیش از نام شرکت مجری، در تغییری است که در کارکرد شبکه‌های مخابراتی ایجاد می‌کنند؛ شبکه‌هایی که به تدریج از انتقال صدای انسان به انتقال مستمر داده میان میلیون‌ها دستگاه و سامانه حرکت می‌کنند.

این تغییر پارادایم و رشد انفجاری مصرف داده، به طور مستقیم در عملکرد مالی صنعت ارتباطات نیز قابل مشاهده است و نشان می‌دهد «اتصال»، علاوه بر نقش زیرساختی، به یک فعالیت اقتصادی در مقیاس بزرگ تبدیل شده است. برای مثال، بر اساس گزارش منتشر شده در سامانه کدال، شرکت ارتباطات سیار ایران در سه ماهه نخست سال ۱۴۰۵ مجموعا ۳۰۸ هزار و ۱۲۰ میلیارد ریال درآمد شناسایی کرده که بیش از ۹۳ درصد آن (معادل ۲۸۷ هزار و ۳۴۳ میلیارد ریال) از محل خدمات ارتباطی حاصل شده است. این ارقام نشان می‌دهد هرچه اقتصاد بیشتر به خدمات ابری، هوش مصنوعی و اینترنت اشیا وابسته شود، اهمیت اقتصادی شبکه‌هایی که این خدمات بر بستر آنها ارائه می‌شوند نیز افزایش خواهد یافت.

آینده هوش مصنوعی فقط در مراکز داده ساخته نمی‌شود

گزارش بانک جهانی نشان می‌دهد توسعه هوش مصنوعی به مجموعه‌ای از زیرساخت‌های مکمل نیاز دارد. داشتن مدل‌های پیشرفته بدون شبکه ارتباطی مناسب، همانقدر محدود کننده است که داشتن شبکه پرسرعت بدون توان پردازشی یا نیروی انسانی متخصص. در اقتصاد آینده، میلیارد‌ها دستگاه داده تولید خواهند کرد و سامانه‌های هوش مصنوعی این داده‌ها را به تصمیم تبدیل می‌کنند و میان این دو نقطه، شبکه‌های ارتباطی قرار دارند. به همین دلیل، رقابت کشور‌ها در حوزه هوش مصنوعی علاوه بر رقابت بر سر الگوریتم و پردازنده در کیفیت اتصال، پوشش شبکه، ظرفیت انتقال داده و توسعه نسل‌های جدید ارتباطی نیز است.