جانواران زلزله، کسوف و آتشسوزی را چگونه حس می کنند؟
رویداد۲۴| اما حیوانات چگونه چنین تغییراتی را تجربه میکنند؟ آیا آنها واقعا میتوانند پیش از وقوع زلزله آن را تشخیص دهند؟ آیا تاریکی ناگهانی یک کسوف را با شب اشتباه میگیرند؟ و هنگام نزدیک شدن آتشسوزی، آیا غریزی فرار میکنند یا ممکن است در محل خود باقی بمانند؟
پاسخ دانشمندان به این پرسشها بیش از آنکه یک داستان ساده درباره «حس ششم حیوانات» باشد، تصویری پیچیده از رابطه میان حواس، رفتار، تجربه زیستی و محیط ارائه میدهد. حیوانات در بسیاری از موارد تغییرات محیطی را از طریق نشانههایی دریافت میکنند که برای انسان یا قابل تشخیص نیست یا اهمیت کمتری دارد. با این حال این امر به این معنی نیست که هر رفتار غیرعادی حیوانات را میتوان پیشبینی یک حادثه طبیعی دانست.
حیوانات واقعا قبل از زلزله چیزی را احساس میکنند؟
یکی از قدیمیترین باورها درباره رفتار حیوانات این است که آنها میتوانند زلزله را پیش از انسانها تشخیص دهند. گزارشهایی از سگها، گربهها، پرندگان، مارها، ماهیها و حتی حیوانات مزرعه وجود دارد که ظاهرا پیش از زلزله بیقرار شدهاند، فرار کردهاند یا رفتار متفاوتی نشان دادهاند.
این موضوع حتی در گذشته به شکل جدی مورد توجه دانشمندان قرار گرفت. پژوهشهای تاریخی در کشورهای زلزلهخیز، بهخصوص چین، تلاش کردهاند از حیوانات به عنوان نوعی «حسگر زیستی» برای شناسایی نشانههای پیش از زلزله استفاده کنند. با این حال، شواهد علمی هنوز به اندازهای قطعی نیست که بتوان از رفتار حیوانات برای پیشبینی قابل اعتماد زمان و محل یک زلزله استفاده کرد.
یکی از مشکلات اصلی این است که حیوانات دائما در معرض تغییرات محیطی قرار دارند. تغییر فشار هوا، بارندگی شدید، سیلاب، صداهای زیرزمینی، تغییرات میدانهای الکتریکی یا مغناطیسی و حتی تغییرات ناشی از فعالیتهای انسانی میتوانند رفتار آنها را تغییر دهند. یک پژوهش درباره رفتار حیوانات پیش از یک زلزله در کالیفرنیا نشان داد که برخی تغییرات رفتاری گزارششده ممکن بود با بارندگی شدید، سیلاب و تغییر قابل توجه فشار هوا ارتباط داشته باشد و لزوما ناشی از خود زلزله نباشد.
با این حال، این مساله به این معنا نیست که حیوانات هیچ توانایی ویژهای برای دریافت نشانههای محیطی ندارند. برخی گونهها ممکن است ارتعاشات بسیار ضعیف یا صداهایی را که انسان نمیشنود دریافت کنند. مشکل اینجاست که تبدیل چنین حساسیتهایی به یک سامانه قابل اعتماد برای «پیشبینی زلزله» هنوز اثبات نشده است.
در واقع، حیوان ممکن است درست پیش از رسیدن موج اصلی زلزله، امواج اولیه و سریعتر زمینلرزه را احساس کند. این امواج میتوانند اندکی زودتر از لرزش شدید به یک منطقه برسند. بنابراین اگر حیوانی چند ثانیه پیش از انسان واکنش نشان دهد، الزاما به معنای آن نیست که ساعتها یا روزها پیش از زلزله از وقوع آن خبر داشته است.
کسوف برای حیوانات چگونه است؟
اگر زلزله برای حیوانات مسالهای مربوط به ارتعاش و محیط فیزیکی باشد، کسوف نمونهای بسیار روشن از تاثیر نور بر رفتار موجودات زنده است.
حیوانات برای تنظیم ساعت زیستی خود به نشانههایی مانند روشنایی، تاریکی، دما و تغییرات فصلی وابستهاند. بنابراین وقتی در میانه روز ناگهان خورشید برای چند دقیقه پنهان میشود، برخی حیوانات ممکن است این تغییر را به عنوان نزدیک شدن شب تفسیر کنند.
مطالعهای که رفتار ۱۷ گونه پستاندار، پرنده و خزنده را در جریان کسوف کامل سال ۲۰۱۷ در یک باغوحش در کارولینای جنوبی بررسی کرد، نشان داد که حدود سهچهارم گونههای مورد مطالعه در هنگام کسوف رفتار متفاوتی نسبت به حالت معمول نشان دادند. در بسیاری از موارد، حیوانات رفتارهایی مشابه فعالیتهای عصرگاهی یا شبانه خود را آغاز کردند. برخی پرندگان به محل استراحت شبانه خود رفتند و بعضی پستانداران نیز به سمت محل خواب شبانه حرکت کردند.
اما واکنش همه حیوانات یکسان نبود. در همان پژوهش، برخی بابونها، گوریلها، زرافهها و فلامینگوها رفتارهایی شبیه اضطراب نشان دادند. در مقابل، برخی خزندگان، از جمله لاکپشت غولپیکر گالاپاگوس فعالیتهایی غیرمعمول از خود نشان دادند.
پژوهشهای جدیدتر روی پرندگان نیز نشان میدهد که تاریکی ناگهانی کسوف میتواند ریتم رفتاری آنها را به سرعت تغییر دهد. در مطالعهای که واکنش پرندگان به کسوفهای سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ آمریکای شمالی را بررسی کرد، دادههای مربوط به ۱۸۱ گونه در ۸۷۳ مکان مورد تحلیل قرار گرفت. در کسوف کامل، بیشتر گونهها کاهش آوازخوانی داشتند، اما برخی گونههای شبفعال و گونههایی با چشمهای بزرگتر افزایش فعالیت صوتی نشان دادند.
مطالعه دیگری که بر اساس بیش از ۱۰ هزار مشاهده عمومی و نزدیک به ۱۰۰ هزار ضبط صوتی انجام شد، نشان داد بیش از نیمی از گونههای پرندگان وحشی مورد بررسی ریتم زیستی خود را در جریان کسوف تغییر دادند و بسیاری از آنها پس از پایان تاریکی کوتاهمدت، رفتاری شبیه «آواز صبحگاهی» از خود نشان دادند.
در نتیجه، برای یک پرنده، کسوف الزاما یک «اتفاق نجومی» به معنایی که انسان میشناسد نیست بلکه تغییر ناگهانی یکی از مهمترین نشانههای محیطی یعنی نور است. بدن حیوان به این تغییر واکنش نشان میدهد و ممکن است برنامهای را فعال کند که معمولا هنگام غروب یا شب اجرا میشود.
آتشسوزی؛ فرار همیشه اولین واکنش نیست
آتشسوزی جنگلی از نظر حیوانات با کسوف تفاوت اساسی دارد. در اینجا مساله دیگر فقط تغییر نور نیست زیرا حیوان ممکن است با گرمای شدید، دود سمی، کاهش دید، تغییر بوی محیط و از بین رفتن سریع زیستگاه خود مواجه شود.
بسیاری از حیوانات میتوانند برخی نشانههای آتش را دریافت کنند. پژوهشهای مربوط به رفتار حیوانات در برابر آتش نشان دادهاند که گونههای مختلف ممکن است از بوی دود، صداهای ناشی از آتش، مواد شیمیایی موجود در دود و حتی تابش فروسرخ ناشی از آتش برای تشخیص خطر استفاده کنند.
اما واکنش بعدی به گونه، اندازه بدن، توانایی حرکتی و نوع زیستگاه بستگی دارد. پرندگان و خفاشها میتوانند با پرواز از منطقه آتشگرفته دور شوند. برخی پستانداران بزرگ قادرند در شرایط خاص از منطقه آتش فرار کنند. حیوانات کوچکتر ممکن است به شکافها، زیر سنگها یا حفرههای زیرزمینی پناه ببرند و تلاش کنند از گرما و شعله مستقیم در امان بمانند.
بنابراین یک تصور ساده مبنی بر اینکه «تمام حیوانات با دیدن آتش فرار میکنند» درست نیست. بعضی گونهها میگریزند، برخی پناه میگیرند و بعضی ممکن است برای مدتی رفتار خود را تغییر ندهند.
پژوهشهای جدید حتی این تصویر را پیچیدهتر کردهاند. مطالعهای در سال ۲۰۲۶ درباره پرنده سینهسرخ آمریکایی نشان داد که افزایش دود ناشی از آتشسوزی لزوما باعث نمیشود این پرندگان فورا منطقه را ترک کنند. آنها با افزایش شدت دود، بیشتر رفتار حرکتی خود را تغییر دادند؛ از جمله اینکه در شرایط دود شدیدتر، بیشتر به سمت باد قرار میگرفتند که میتواند میزان تماس آنها با دود را کاهش دهد. پژوهشگران این واکنش را نمونهای از راهبرد «بمان، تغییر بده، برو» توصیف کردهاند.
مطالعه دیگری درباره پستانداران مناطق شرقی ایالت واشنگتن نیز نشان داد واکنش به دود در گونههای مختلف یکسان نیست. افزایش ذرات ریز ناشی از دود با کاهش تعداد مشاهده روزانه برخی گونهها مانند سیاهگوش و گوزن شمالی ارتباط داشت، در حالی که در مورد گوزن قاطر افزایش مشاهدهها ثبت شد. پژوهشگران نتیجه گرفتند که واکنش پستانداران به دود گونهمحور است و نمیتوان یک الگوی واحد برای همه حیوانات ارائه کرد.
دود فقط یک هشدار نیست، یک تهدید جسمانی است
دود آتشسوزی برای حیوانات نیز مانند انسانها میتواند مشکلساز باشد. ذرات ریز موجود در دود میتوانند وارد دستگاه تنفسی شوند و ترکیبات سمی موجود در آن نیز ممکن است بر سلامت جانور تاثیر بگذارند. پژوهشهای مربوط به اثرات دود بر حیات وحش از پیامدهایی مانند اختلالات تنفسی، استرس اکسیداتیو، ضعف سیستم ایمنی و مشکلات دیگر سخن گفتهاند؛ هرچند اطلاعات درباره بسیاری از گونههای وحشی همچنان محدود است.
این موضوع بهخصوص در آتشسوزیهای بسیار گسترده اهمیت دارد؛ زیرا حیوانی که کیلومترها از شعله فاصله دارد نیز ممکن است در معرض دود قرار گیرد. بنابراین برای برخی گونهها، خطر اصلی آتش لزوما شعله نیست، بلکه هوایی است که در منطقه وسیعی آلوده شده است.
حیوانات پس از حادثه چه میکنند؟
تجربه حیوانات از یک رویداد طبیعی با پایان حادثه تمام نمیشود. پس از زلزله، آتشسوزی یا تغییر شدید محیط، حیوان ممکن است با محیطی کاملا متفاوت روبرو شود.
در مناطق سوخته، پوشش گیاهی، منابع غذایی و پناهگاهها تغییر میکنند. برخی حیوانات برای پیدا کردن منابع جدید حرکت میکنند و برخی دیگر تلاش میکنند در بقایای زیستگاه قبلی باقی بمانند. پژوهشها نشان میدهند جابهجایی ناشی از آتش میتواند پیامدهای طولانیمدتی برای جمعیتهای جانوری، از جمله پراکندگی آنها و ارتباط میان جمعیتها، داشته باشد.
حتی ممکن است برخی حیوانات پس از آتشسوزی عمدا فعالیت خود را کاهش دهند. در محیطی که پوشش گیاهی از بین رفته است، حرکت بیشتر میتواند خطر شکار شدن را افزایش دهد. بنابراین حیوان باید میان پیدا کردن غذا و پناه گرفتن از شکارچیان تعادل برقرار کند. پژوهشهای مربوط به آتشسوزیهای استرالیا نیز نشان دادهاند که برخی گونهها پس از عبور آتش، حرکت خود را کاهش میدهند، در حالی که گونههای دیگر برای یافتن زیستگاه مناسبتر جابهجا میشوند.
آیا حیوانات «خطر» را مثل انسان درک میکنند؟
حیوانها احتمالا خطر را به شیوهای متفاوت از انسانها تجربه میکنند. یک حیوان نمیداند که «امروز کسوف کامل رخ میدهد» یا اینکه «این زلزله بزرگی در مقیاس ریشتر است». آنچه حیوان تجربه میکند، مجموعهای از تغییرات حسی و فیزیولوژیک است.
برای یک پرنده، کاهش ناگهانی نور ممکن است علامت شب باشد. برای یک پستاندار، بوی دود ممکن است علامت نزدیک شدن آتش باشد. برای حیوان دیگری، لرزش زمین یا صدایی غیرمعمول میتواند محرکی برای تغییر رفتار باشد.
به همین دلیل، واکنش حیوانات به رویدادهای طبیعی را بهتر است به جای پیشگویی آینده نوعی «خوانش محیط» بدانیم. این جانوران در طول میلیونها سال تکامل، دستگاههای حسی و الگوهای رفتاری متنوعی پیدا کردهاند که به آنها اجازه میدهد با تغییرات محیطی سازگار شوند.
مرز میان واقعیت علمی و افسانه کجاست؟
رفتار غیرعادی حیوانات پیش از یک حادثه طبیعی میتواند بسیار چشمگیر باشد، اما یک مشاهده منحصر به فرد نمیتواند ثابت کند حیوان حادثه را پیشبینی کرده است. مشکل اصلی این است که رفتار حیوانات تحت تاثیر عوامل بسیار زیادی قرار دارد و برای اثبات یک رابطه علت و معلولی باید دادههای گسترده و کنترلشده جمعآوری شود.
در مورد کسوف، شواهد علمی بسیار روشنتر است: تغییر ناگهانی نور میتواند رفتار بسیاری از گونهها را تغییر دهد. درباره آتشسوزی نیز شواهد نشان میدهد که حیوانات میتوانند به دود، گرما و سایر نشانههای آتش واکنش نشان دهند اما این واکنش بسته به گونه و شدت حادثه متفاوت است. در مورد پیشبینی زلزله، با وجود دههها گزارش و تحقیق، هنوز نمیتوان رفتار حیوانات را یک سامانه قابل اعتماد برای پیشبینی زلزله دانست.
در نهایت، آنچه رفتار حیوانات در برابر زلزله، کسوف و آتشسوزی نشان میدهد، شاید بیش از آنکه از یک «حس ششم اسرارآمیز» حکایت کند، از حساسیت شگفتانگیز آنها به محیط اطراف خبر دهد. حیوانات تغییرات نور، صدا، بو، دما، حرکت و حتی کیفیت هوا را به شیوههایی دریافت میکنند که انسان همیشه قادر به درک آنها نیست. همین حساسیت میتواند در لحظهای مانند کسوف، برنامه خواب و فعالیت را تغییر دهد. در برابر آتش، حیوان را به پناه گرفتن یا فرار وادارد و در برابر زلزله، در برخی شرایط باعث واکنشهایی شود که هنوز دانشمندان درباره علت دقیق آنها به نتیجه قطعی نرسیدهاند.
